Lekarze milionerzy – laboratorium mitów kapitalizmu, merytokracji i polskiej inteligencji

Lekarze milionerzy – laboratorium mitów kapitalizmu, merytokracji i polskiej inteligencji

W ostatnim okresie polska debata publiczna mierzy się z niebotycznymi zarobkami lekarzy. Nie pamiętam innej sytuacji, która dotykałaby mitów obu dominujących współcześnie idei – kapitalizmu i merytokracji. Merytokracja w Polsce jest dodatkowo powiązana z etosem inteligenckim o szlacheckim rodowodzie. To kombinacja, która może być barometrem zmian.

W czerwcu wybuchła afera wokół Szpitala Południowego w Warszawie, której głównym bohaterem stał się Dawid Kacprzyk – lekarz bez specjalizacji i jednocześnie radny Koalicji Obywatelskiej, który ujawnił zarobki w wysokości 1,6 mln rocznie. W czerwcu, czyli krótko po doniesieniach medialnych w tej sprawie rząd zmienił przepisy1, by zebrać dane o faktycznych wynagrodzeniach medyków, ponieważ wcześniej Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji otrzymywała ze szpitali jedynie zbiorcze i zanonimizowane zestawienia płac. W tym okresie organizacja Sieć Obywatelska Watchdog Polska wysłała 1358 wniosków do publicznych placówek medycznych pytając o wynagrodzenia lekarzy w 2025 r.2. Spośród 161 odpowiedzi, które zawierały pełne dane 56 zakontraktowanych z NFZ podmiotów ujawniło co najmniej jedną umowę na milion zł lub więcej. Rekordzista z Lublina zarobił w rok 2 979 868 zł brutto. Reportaż o zarobkach usiłował zrealizować też Polsat3. Raport NIK4 oraz kolejne śledztwa dziennikarskie wskazywały, że zarobki medyków mogą odpowiadać za bankructwa i zamknięcie mniejszych szpitali.

Częstą procedurą jest wielokrotne rozliczanie tego samego czasu pracy dzięki umowom na dyżurowanie jednocześnie w wielu placówkach i oddziałach. Lekarze otrzymują procent od wykonanych zabiegów, a udowodniono praktyki rozliczania tych, które w rzeczywistości się nie odbyły, oraz nagminne zawyżanie wycen. Na początku listopada w trakcie posiedzenia Senatu wiceminister zdrowia Tomasz Maciejewski stwierdził, że takich lekarzy, którzy zarabiają w jednym roku milion lub więcej może być nawet 10% (ok. 14 tys.)5.

Nie mamy do czynienia z kilkudniową aferą medialną, lecz systemową degrengoladą, patologią urzeczywistnianą przy pełnej aprobacie ludzi uznających się powszechnie za wybitnych, co daje szczególną możliwość rozważenia sprawiedliwości płac, granicy dopuszczalnego bogactwa, roli etosu zawodowego i etyki w szerszym kontekście społecznym.

Czy mamy prawo być bogaci – wątek kapitalistyczny

Prawo do gromadzenia pieniędzy bez ograniczeń jest zwykle afirmowane przez liberałów oraz krytykowane przez lewicę na polu przedsiębiorczości. Większość bogaczy to bowiem właściciele firm. Patrząc po skromnych wynikach wyborczych socjaldemokracji, Polacy są w tym zakresie zwolennikami „sky is the limit”, czyli prawa do bogactwa jako nadrzędnego prawa człowieka. Dorabianie się majątku jest w kapitalizmie fantazmatem, czyli niekoniecznie świadomym wyobrażeniem o możliwościach, jakie daje system. Motywuje do działania. Gdyby zapytać człowieka, który zarabia przeciętne wynagrodzenie, czyli ok. 5 tys. zł netto o plan zostania milionerem najpewniej odpowie, że tu i teraz takiego brak, że nie podejmie kroków w tym kierunku.

Znalazłam badanie, które wskazuje, że jedynie 3% Polek i Polaków marzy o władzy i pozycji wynikającej z zamożności. Dominuje postrzeganie pieniędzy przez stabilizację, spokój i wolność6. Próba podważenia społecznej zasadności posiadania tryliardów wywołuje jednak sprzeciw. Garnek złota, ale na końcu tęczy, czyli cel, który wyznacza kierunek, lecz nie musi zostać osiągnięty.

Na tym tle powstają chroniące mit bogactwa przekonania takie jak to, że nie zagląda się innym do kieszeni. Zupełnie jakby pieniądz był własny, prywatny, a nie stanowił po prostu ustalony kolektywnie, czyli społecznie symboliczny miernik wartości, który może zostać zdewaluowany, a także zastąpiony7.

Sposobem jednoczesnej ochrony mitu bogacenia oraz walki z lekarską pazernością jest też stwierdzenie, że niebotyczne sumy nie przeszkadzają, pod warunkiem że nie pochodzą ze środków publicznych. Rozwiążmy problem NFZ bez dotykania kwestii zasadności samej zamożności.

Społecznego kłopotu z bogactwem nie dostrzega się ze względu na utożsamienie pieniądza z konsumpcją. Większość ludzi sądzi, że w zarabianiu chodzi o kupowanie ładnych rzeczy oraz miłych przeżyć, bo całe życie podporządkowują próbie zapewnienia sobie podstawowych potrzeb. Ich myślenie zawęża się więc do odrobiny luksusu. Nie ma w tym nic złego. Sama jestem zwolenniczką domu, samochodów i zagranicznych wakacji dla każdego. W kapitalizmie pieniądz to jednak kapitał dający możliwość wydostania się z systemu pracy. Pisał o tym już Marks8, wskazując że wynagrodzenia w sektorze prywatnym nie mogą tak naprawdę dać robotnikowi możliwości zgromadzenia sumy, która uniezależni go od konieczności świadczenia pracy.

Uniezależnienie zachodzi poprzez tak duże wzbogacenie, że można dalej żyć z różnego typu manipulacji o charakterze finansowym, albo tworząc konkurencję dla dotychczasowego pracodawcy (zostając kapitalistą). Pracując dla kogoś można robić tzw. karierę, zarabiając coraz więcej, ale w granicach zapotrzebowania na pracowników. Właściciele i kierownicy muszą postępować racjonalnie, więc po prostu nie robią pracowników bogatymi9.

Popatrzcie teraz na fenomen z jakim mamy do czynienia w przypadku polskich lekarzy. Pracują w budżetówce, a nie klinikach prywatnych! Na ich przykładzie można zobaczyć, że mechanizm ograniczonych zarobków powinien odnosić się do wszelkiej pracy. W społeczeństwie niezależnie od systemu, jaki w nim obowiązuje istnieje pewna ilość zadań do wykonania. Umawiamy się, że współcześnie ważne są m.in. usługi medyczne i na całe szczęście państwo usiłuje je organizować. Jeżeli zapłaci za dużo przestanie się to opłacać. To paradoks, bo zwykle myślimy o tym, że praca nieopłacalna to ta niskopłatna. Jednak lekarz, który w ciągu kilku lat zarabia miliony bardzo szybko zaspokaja podstawowe potrzeby plus potrzeby luksusowe i kumuluje kapitał, z którym w zasadzie nie ma co zrobić. W takim systemie jego motywacja by codziennie wstawać z łóżka jest żadna. Ci, którzy mają blisko do emerytury, będą skłonni szybciej na nią odejść. Młodsi specjaliści po kilku latach mogą preferować prywatne teleporady z plaż Meksyku, by zachować higienę psychiczną, a nie użeranie się na SOR.

To wysadza i tak wątpliwe wyliczenia Naczelnej Izby Lekarskiej, czyli korporacji zawodowej opiniującej ilość lekarzy, których trzeba wykształcić w kolejnych latach. Poważniejszym problemem od potencjalnych ograniczeń w świadczeniu pracy jest też możliwość prywatyzacji. Lekarzom, którzy dysponują kapitałem, może zależeć, by to inni dla nich pracowali. Wiemy o praktyce robienia szybciej i lepiej przez tego samego specjalistę prywatnie, zamiast w ramach świadczeń NFZ. Część z nich może usiłować przejmować całe placówki, jak również wchodzić na rynki ubezpieczeniowe.

Na marginesie, tak jak Kowalski może kojarzyć pieniądze głównie z możliwością nabywania dóbr, tak przeciętny polityk zdaje sobie sprawę z tego, że pieniądz to władza, choćby z powodu nieustającego lobbingu w kwestii rozwiązań ustawowych, któremu są poddawani. Dlatego nie wierzę w dotychczasowy brak świadomości polityków na temat faktycznej sytuacji w ochronie zdrowia. Głosowanie PiS przeciwko próbom częściowego ograniczenia uwłaszczania na publicznym majątku10, a także decyzje Morawieckiego o wielkich premiach dla medyków w okresie COVID wskazują na celowe próby utworzenia uprzywilejowanej grupy.

Zdjęcie kadru z filmu Doktor Judym z 1975 roku dostępnego na You Tube – https://www.youtube.com/watch?v=akw2EgcSXtc

Kryzys merytokracji

Lekarze to jednak zupełnie inna grupa niż biznesmeni. Dysponują bowiem większą liczbą społecznych idei, które uzasadniają ich pozycję ekonomiczną. Tym razem dochód wyższy od prezydenta i ministrów11 mają usługodawcy w jednym z najbardziej powszechnych fachów, opierającym się na prawie wykonywania zawodu legitymizowanym wykształceniem. Ideą, która silnie ich dotyczy i która wydaje się w zasadzie bezdyskusyjna jest merytokracja, czyli wiara w to, że bogactwo i wysoka pozycja społeczna powinny zależeć wyłącznie od indywidualnych zasług, talentu oraz ciężkiej pracy, a nie od pochodzenia, majątku czy znajomości. Zwykle ta praca polega na zdobyciu konkretnego wykształcenia12, które stopniowo traciło jednak wartość w wyniku umasowienia stopni akademickich.

W latach 90. XX wieku promowano politykę opartą na wiedzy i kapitale intelektualnym, maskując utratę miejsc pracy w przemyśle obietnicą tworzenia nowych na bazie usług i innowacji. W moim pokoleniu wyższe wykształcenie ma blisko połowa obywateli i większość wydaje się rozczarowana edukacją. Mniejszość, która odniosła oczekiwane korzyści, usiłuje bronić rywalizacji dyplomami poprzez tworzenie hierarchii kierunków (np. ścisłe a humanistyczne) oraz uczelni (prywatne, publiczne, zagraniczne). Jednak świadomość zużycia idei wykształcenia jako drogi awansu społecznego postępuje, ponieważ ludzie obyci w uczelnianych ofertach zdają sobie sprawę z tego, że choć niektóre kierunki skończyć łatwo, a inne trudniej, różnice nie uzasadniają niebotycznych dysproporcji materialnych oraz prestiżowych, tak jak w czasach, w których połowę społeczeństwa stanowili nie magistrzy, lecz analfabeci, a maturę, tym bardziej wyższe wykształcenie zdobywała garstka.

Próby obrony niebotycznych zarobków lekarzy argumentami z merytokracji pochodzą więc zwykle od nich samych. „A kto bronił się uczyć?” albo „Trzeba było wybrać medycynę”. To proste, indywidualistyczne rozumienie z pominięciem całego kontekstu społecznego. Wiecie – życie polega generalnie na rywalizacji w sztafecie, a miliony biegną do tej samej bramki z napisem – jak się ustawić.

W wakacje spędziłam trochę czasu zgłębiając diagnozy i rozwiązania dotyczące kryzysu merytokracji. Obecnie poza dewaluacją dyplomu z samego powodu wzrostu liczby absolwentów, mamy do czynienia z brakiem mobilności. Większość dzieci rodziców, których pozycja wzrosła dzięki edukacji nie obniżają jej, blokując miejsca. Nie chodzi jedynie o kapitał kulturowy, o nakłady na korepetycje, ale też możliwość zakupu kształcenia na elitarnym kierunku. Większość najlepszych uczelni na świecie daje stypendia dla garstki, ale poza tą pulą są po prostu koszmarnie drogie. Także krajowa medycyna może być realizowana prywatnie, ale tylko przez zamożnych. Świetny profil aktywistyczny Zarobki Lekarzy wskazuje13 , że na Warszawskim Uniwersytecie Medycznym koszt pierwszego roku wynosił prawie 70 tys. zł, ponad 6 tys. miesięcznie, czyli więcej niż pensje znacznej części Polaków. To najlepszy dowód na to, że milionerzy mogą uczynić swoje dzieci milionerami, nawet jeśli te nie zaliczają się do pracowitych.

Daniel Markovits w The Meritocracy Trap uważa, że zabetonowaniu awansu zaradzić może presja na uczelnie, by przyjmowały osoby z rodzin mniej zamożnych. Adrian Wooldridge w The Aristocracy of Talent: How Meritocracy Made the Modern World wskazuje na konieczność zniesienia ukrytych przywilejów dla dzieci absolwentów uczelni, stworzenia lepszej selekcji akademickiej, przywrócenia etosu. Powyżsi autorzy, ale także Michael J. Sandel w Tyrania merytokracji. Co się stało z dobrem wspólnym? dostrzegają, że bez dowartościowania prac niewymagających wykształcenia trudno utrzymać sprawiedliwość systemu. A przecież w społeczeństwie niezbędne są przeróżne kwalifikacje. Kierunki akademickie nie aktywizują w większości nawet całej palety procesów poznawczych. Samo  myślenie obejmuje różne funkcje, takie jak abstrahowanie, synteza, analiza, uogólnianie, porównywanie. Absolwenci lubią powoływać się na miernik nazywany IQ, ale można dostrzec, że dla ukończenia wielu kierunków, w tym lekarskiego wystarczy z inteligencją być w średniej, natomiast mieć wysoką sumienność i ćwiczyć pamięć.

Różnorodne zadania, jakie wykonuje się w społeczeństwie wymagają wysokiej sprawności ruchowej, manualnej, wytrzymałości psychofizycznej, wyobraźni przestrzennej, inteligencji emocjonalnej i umiejętności interpersonalnych. Z tego powodu za najlepszą propozycję uważam tę z Head Hand Heart: The Struggle for Dignity and Status in the 21st Century Davida Goodharta. Sam tytuł mógłby być niezłym hasłem reformy społecznej. Autor wyodrębnia merytokrację kognitywną (Head), ale wskazuje też na niezwykle ważne zdolności opiekuńczo-emocjonalne (Heart).

To przykładowo pielęgniarki czuwające przez część nocy na szpitalnych dyżurach, kiedy lekarze słodko sobie śpią, a którym ci nie chcą oddać części uprawnień. To mogliby być psycholodzy kliniczni, którzy wzorem innych państw posiadaliby prawo pisania recept na leki dla swoich pacjentów, odciążając psychiatrów. Hand symbolizują natomiast podstawowe dla działania społeczeństw umiejętności manualne. Niech będzie, że zmieszczą się tu fizjoterapeuci, którzy z trudem wywalczyli od lekarzy prawo zlecenia zabiegów, ale także pracownicy fabryk wytwarzający i naprawiający roboty realizujące operacje. Nade wszystko osoby sprzątające, bo higiena poczyniła w medycynie milowe kroki14.

Pisząc bardziej poważnie, problem merytokracji komplikuje się, biorąc pod uwagę szaleńczy postęp technologiczny. Po prostu praca będzie coraz tańsza i będzie jej mniej. Dla znacznej grupy ludzi przestanie być źródłem tożsamości. Internet, a obecnie AI przyczyniły się do niewyobrażalnej egalitaryzacji dostępu do wiedzy. Pokpiwanie, że ludzie nie rozumieją, co czytają na PuBMedzie to aroganckie samo-pocieszanie. Raczej jest tak, że umasowienie wykształcenia odebrało autorytet nie tylko jemu samemu, ale też ekspertom akademickim, a uczelnie będą częściowo uzupełniane przez niezależnych badaczy, których nie powstrzyma wyzywanie od szurów.

Problem może rozwiązać się sam, ale istnieje zagrożenie, że wobec braku możliwości legitymizowania pozycji społecznej dyplomem i pieniędzmi obudzimy się w nowym feudalizmie, gdzie zapanuje czysta przemoc. W Polsce precedens lekarskich zarobków może być niestety przyczynkiem do ustanowienia nowej szlachty. Mamy bowiem swoją warstwę, tzw. inteligencję, która odróżnia nas od Zachodu, a silnie mitologizuje profesje.

Zdjęcie kadru ze zwiastunu serialu Znieczulenie, oficjalny profil Netflix na You Tube – https://www.youtube.com/watch?v=jGV16cY33es

Judym i Łazarz jako typowi inteligenci

W badaniach  Rafała Smoczyńskiego i Tomasza Zaryckiego15inteligent dziedziczy standardy oraz prestiż dawnej szlachty. Prócz zdobycia dyplomu inteligenci muszą odzwierciedlać określony habitus. Inteligent w Polsce powinien cechować się obyciem towarzyskim i kulturowym, szerokimi horyzontami, zainteresowaniem sprawami publicznymi, ale także etyką – postrzeganiem zawodu w kategoriach misji, skłonnością do bezinteresowności i poświęcenia dla wspólnego dobra. To ktoś, kto przedkłada abstrakcyjne wartości, takie jak wiedza ponad korzyści ekonomiczne. To oczywiście Tomasz Judym z Ludzi bezdomnych, o którym dowiadujemy się w szkołach, ale też współczesny Dawid Łazarz z Netflixowego Znieczulenia.

W innych częściach świata kluczowe znaczenie ma pragmatyczny etos profesjonalisty o mieszczańskim, a nie ziemiańskim rodowodzie. Jest to ktoś, kto osiąga sukces rynkowy dzięki wysokim specjalistycznym kompetencjom w swojej dziedzinie, utożsamiający się nie z elitą, lecz grupą zawodową. Przywileje bronione przez samorządy zawodowe łatwiej krytykować, niż superbohatera. Łazarz z serialu, który niedawno się ukazał, przenosi się do szpitala powiatowego z anachronicznych wyobrażeń, czyli zanim te zaczęły dawać milionowe kontrakty na równi z wielkomiejskimi klinikami. Ratuje tam miejscowych, ale tych bardziej XIX-wiecznych, czyli sprzed inflacji dyplomów. Dla prostych i biednych mas jest skłonny podejmować ryzyko i ponosić osobiste straty. Po obejrzeniu nawet twardsi krytycy milionerów z budżetówki pisali posty, że nie wszyscy źli, że gdyby tacy tylko byli…

Każdy, kto miał styczność z ochroną zdrowia wie, że serial ma mało wspólnego z rzeczywistością. Ostatnio próbowałam wziąć lekarza na stereotyp wsi, zapisując bez kolejki poza miejscem zamieszkania, ale dowiedziałam się tylko, że taniej wyszłoby badanie prywatne, niż bilet do niego. To i tak dobrze, bo medycy w mediach społecznościowych najczęściej grożą ludziom gdzieś z pogranicza bólu oraz śmierci, i jeśli ten styl się upowszechni to wkrótce urzędnicy przestaną wydawać dowody, a nauczyciele maturę. Wielu medyków realizuje stosunkowo proste procedury, ale nie widzimy ich realizacji z powodu braku dostępu do sal operacyjnych i pokojów lekarskich. W socjologii wiedzy mówi się o tym, że grupy zawodowe chronią i utrudniają dostęp poprzez żargon, ukrywanie procesu pracy, co tworzy magiczną aurę. To w pewnym stopniu teatr (życia codziennego). Duża grupa lekarzy jest też wypalona zawodowo16, co obejmuje m.in. depersonalizację, jako dystans psychiczny wobec innych i cynizm.

Kultywowanie mesjanizmu w tej zindywidualizowanej postaci jest więc naiwne i krótkowzroczne. Zdaję sobie sprawę z tego, że dla niektórych to może być trudne, ale warunki technologiczne i gospodarcze przesuwają szalę na stronę większej równości społecznej w zakresie wiedzy i przydatności jednostki. Osiąganie czegoś na tle innych zawsze było złudzeniem, czymś kruchym i silnie podatnym na zmiany okoliczności, więc można sensownie dyskutować nad nowym znaczeniem i sposobem ukierunkowania cechy, jaką jest ambicja, analogicznie do debat toczących się niegdyś choćby nad przedsiębiorczością. To ułatwi zaadaptowanie wartości społecznych do zmieniających się okoliczności. Póki co mam nadzieję na poważne potraktowanie przez rządzących paradoksu niebotycznych lekarskich zarobków i ograniczenie ich, przywracając choć minimalne poczucie sprawiedliwości między profesjami.

=========================================

  1. Ustawa z dnia 19 czerwca 2026 r. o zmianie ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz ustawy o działalności leczniczej, Dz.U. 2026 poz. 972. ↩︎
  2. https://siecobywatelska.pl/ile-zarabiaja-lekarze/. ↩︎
  3. Polsat News, Sztuka milczenia, 25 października 2026, polsatnews.pl/wiadomosc/2026-10-25/sztuka-milczenia-sledztwo-polsat-news-ujawnia-i-lekarze-milionerzy/. ↩︎
  4. NIK o funkcjonowaniu szpitali klinicznych, https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/nik-o-funkcjonowaniu-szpitali-klinicznych.html. ↩︎
  5. M. Polak, Nie kilkuset, a nawet 14 tysięcy lekarzy milionerów. „System przecieka jak durszlak”, Rynek Zdrowia, 06.11.2026, https://www.rynekzdrowia.pl/Finanse-i-zarzadzanie/Nie-kilkuset-a-nawet-14-tysiecy-lekarzy-milionerow-System-przecieka-jak-durszlak,290938,1.html. ↩︎
  6. IQS, KASA. Pieniądze lubią ciszę, https://www.wirtualnemedia.pl/polacy-nie-chca-byc-bogaci-nowe-badanie-iqs-pokazuje-czego-naprawde-oczekuja-od-pieniedzy,7297408198195232a ↩︎
  7. Obserwujemy dyskusje nad Bitcoinami, cyfrowymi walutami banków centralnych, powrotem do złota, tokenami i innymi rozwiązaniami. ↩︎
  8. Przykład z rozdziału Nowoczesna teoria kolonizacji: „Dzisiejszy robotnik najemny staje się nazajutrz niezależnym, osobiście gospodarującym chłopem albo rzemieślnikiem. Znika z rynku pracy – ale nie po to by nie znaleźć w domu pracy. Ta nieustająca przemiana robotników najemnych w niezależnych wytwórców, którzy pracują dla siebie, zamiast pracować dla kapitalisty, i wzbogacają siebie, zamiast wzbogacić pana kapitalistę, oddziałuje ze swej strony bardzo szkodliwie na stan rynku pracy.” – K. Marks, Kapitał. Krytyka ekonomii politycznej, t. 1, ks. 1: Proces wytwarzania kapitału, Książka i Wiedza, 1968, https://marksizm.edu.pl/projekty/kpital/i-tom-kapitalu/. ↩︎
  9. Istnieją wyjątki dotyczące ciał zarządzających wielkimi firmami, ale wynagrodzenia te są obwarowane licznymi zabezpieczeniami przed konkurencją ↩︎
  10. Chodzi o głosowanie nad tzw. Lex Kacprzyk, K. Szałecki, Sejm uchwalił limity zarobków lekarzy. Posłowie za „lex Kacprzyk”, Zero, 22.10.2026, https://zero.pl/news/sejm-uchwalil-limity-zarobkow-lekarzy-przyjal-takze-lex-kacprzyk. ↩︎
  11. W przypadku prezydenta to ok. 21 tys. zł netto, a ministrów z dodatkami i dietą poselską ok. 17 tys. netto. Zarobki reguluje Ustawa z dnia 31 lipca 1981 r. o wynagrodzeniu osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe, Dz.U. 2023 poz. 624 np. Art. 2a. 1. Wynagrodzenie Prezydenta składa się z wynagrodzenia zasadniczego odpowiadającego 9,8-krotności kwoty bazowej oraz dodatku funkcyjnego odpowiadającego 4,2-krotności kwoty bazowej, której wysokość ustaloną według odrębnych zasad określa ustawa budżetowa, z tym że kwota bazowa jest corocznie waloryzowana o wzrost wynagrodzeń na dany rok budżetowy w stosunku do roku poprzedniego (średnioroczny wskaźnik wzrostu wynagrodzeń).  ↩︎
  12. Poza przedsiębiorcami, sportowcami i wybitnymi ludźmi kultury, którzy nie muszą posiadać dyplomów.  ↩︎
  13. Zarobkilekarzy.pl, Studia lekarskie od matury do LEK, https://zarobkilekarzy.pl/analizy/studia-lekarskie/#ile-kosztuja-studia ↩︎
  14. K. Torchała, Historia. Brudne ręce chirurgów zamiast leczyć uśmiercały, Serwis Zdrowie, 30.10.2024, https://zdrowie.pap.pl/byc-zdrowym/historia-brudne-rece-chirurgow-zamiast-leczyc-usmiercaly ↩︎
  15. R. Smoczyński, T. Zarycki, Inteligencki totem. Spuścizna szlachecka w polskiej przestrzeni społecznej, Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2017. ↩︎
  16. Jest mnóstwo badań na ten temat. Koncepcja wypalenia zawodowego była opracowywana właśnie w zawodach pomocowych, gdyż wpływ na ten problem ma przede wszystkim narażenie na stały kontakt z ludźmi. Przykład: M.M. Macaron, O.A. Segun-Omosehin, R.H. Matar, A. Beran, H. Nakanishi, C.A. Than, O.A. Abulseoud (2023) A systematic review and meta-analysis on burnout in physicians during the COVID-19 pandemic: A hidden healthcare crisis. Front. Psychiatry 13:1071397. ↩︎