Jeffrey Sachs: Europa nie znalazła swojej roli w wielobiegunowym świecie
17 października 2026 r. przez dr. Petera F. Mayera tkp/jeffrey-sachs-europa-hat-keine-rolle-in-der-multipolaren-welt-gefunden
W niedawnym wywiadzie z norweskim politologiem Glennem Diesenem, ekonomista profesor Jeffrey Sachs przedstawia ponury obraz Europy. Kontynent nie znalazł swojego miejsca w już ukształtowanym świecie wielobiegunowym.
Zamiast tego kurczowo trzyma się przestarzałego sojuszu transatlantyckiego, odcina się od gospodarczych źródeł energii Rosji i Chin oraz ignoruje fundamentalne zmiany nadchodzących dekad – zwłaszcza dynamikę demograficzną i gospodarczą Afryki i Eurazji.
Sachs, który niedawno przebywał w Brukseli, podsumowuje swoje wrażenia następująco: „Nie ma kierunku dla Europy”. Nie ma niezależnej doktryny bezpieczeństwa i obrony poza NATO, a samo NATO się rozpada. Pomimo ponad 60 lat wysiłków na rzecz integracji, 27 państw członkowskich nie osiągnęło prawdziwej jedności w polityce zagranicznej, gospodarczej ani obronnej. „Nie jest do końca jasne, co myślą teraz europejscy przywódcy, poza tym, że są w trybie defensywnym. Nie myślą konstruktywnie”.
Zła stawka na USA
Cała strategia przyszłości Europy opiera się na sojuszu transatlantyckim – i jest to błędne z dwóch powodów. Po pierwsze, Stany Zjednoczone traktują Europę z pogardą i nie okazują jej większego zainteresowania; priorytety Waszyngtonu leżą na ich własnym podwórku i w Azji Wschodniej. Po drugie, rzeczywiste działania w globalnej gospodarce, technologii i bezpieczeństwie nie rozgrywają się już przede wszystkim na Zachodzie. Wyzwania i szanse dla Europy leżą głównie na kontynencie euroazjatyckim.
„Przyszłość Europy powinna opierać się bardziej na relacjach z Rosją, Chinami, Indiami i resztą euroazjatyckiego superkontynentu niż na USA” – powiedział Sachs. Zamiast tego budowane są mury przeciwko Rosji – kluczowemu partnerowi gospodarczemu jeszcze kilka lat temu – a ten sam błąd powtarza się teraz w odniesieniu do Chin. Opisał strach przed Rosją jako „niezwykle poważny irracjonalizm”. Narastający sceptycyzm wobec Chin, argumentował, jest w połowie zwykłą adaptacją do amerykańskich neuroz, a w połowie europejskim pesymizmem i protekcjonizmem.
Afryka jako pomijana rzeczywistość
Krótkowzroczność jest szczególnie widoczna, gdy spojrzymy na Afrykę. Kontynent ten liczy obecnie około 1,5 miliarda ludzi – prawie cztery razy więcej niż Europa – i według prognoz ONZ do połowy stulecia liczba ta ma osiągnąć około 2,5 miliarda, a do 2100 roku około 3,5 miliarda (co stanowi około jedną trzecią światowej populacji). W połowie XX wieku Afryka stanowiła 9 procent światowej populacji; dziś stanowi 18 procent, a do 2050 roku będzie to jedna czwarta.
Jeśli dzisiejsze, liczne pokolenie młodych ludzi w Afryce otrzyma solidne wykształcenie, ich przyszłość gospodarcza będzie świetlana i pozostaną w swoich krajach ojczystych. Jeśli edukacja pozostanie niewystarczająca, to pokolenie stanie w obliczu katastrofy społecznej i niestabilności geopolitycznej. Europa dysponuje technicznymi możliwościami wspierania wysokiej jakości edukacji na masową skalę, ale nie robi tego systematycznie. „Wszystkie te problemy rozwojowe zostały całkowicie zepchnięte na margines przez wojnę na Ukrainie. To błąd”.
Brakuje długoterminowego myślenia
Sachs wspomina swoje własne badanie z 1995 roku dla Azjatyckiego Banku Rozwoju ( Emerging Asia , opublikowane w 1997 roku). Przewidywał wówczas, że udział Azji w światowej gospodarce wzrośnie o 20 punktów procentowych do 2025 roku. Badanie zostało opublikowane na krótko przed azjatyckim kryzysem finansowym i zostało zignorowane. Dwadzieścia pięć lat później prognoza ta okazała się niemal idealnie trafna. Tego rodzaju przyszłościowe myślenie – „gdzie krążek zmierza, a nie gdzie jest” (gwiazda hokeja na lodzie Wayne Gretzky) – jest właśnie tym, czego brakuje w Europie i USA. W Chinach intensywnie planuje się i rozważa rok 2049.
Europa, z obecną populacją około 450 milionów (około 5% populacji świata), do końca stulecia odnotuje dalszy spadek swojego udziału. Nawet cały „transatlantycki Zachód”, który w 1950 roku odpowiadał za połowę światowej gospodarki, pod koniec XXI wieku osiągnie 15% lub mniej. „To nie jest przyszłość. To tylko niewielki fragment niezwykle zróżnicowanego świata”.
Rosja myśli bardziej realistycznie
Rosja lepiej zrozumiała sytuację. Jej bliskie powiązania gospodarcze, geopolityczne i w dziedzinie bezpieczeństwa z Chinami nie są jedynie doraźnym rozwiązaniem wynikającym z błędów USA, ale raczej właściwą orientacją dla kraju euroazjatyckiego. Jeśli Zachód wysadzi rurociągi, nałoży sankcje i zaprzeczy bezpieczeństwu, Rosja będzie miała do dyspozycji rozległy świat poza UE. „To trafniejsza ocena”.
Około 2010/2015 roku Europa miała rację: rosnące więzi gospodarcze z Rosją, niemiecki przemysł uzależniony od taniej rosyjskiej energii, inwestycje w Rosji i ambicje w zakresie przyszłych technologii. Wszystko to zostało utracone. Nawet Angela Merkel w 2008 roku uznała zobowiązanie Ukrainy do członkostwa w NATO za poważny błąd – „tożsame z wypowiedzeniem wojny” z rosyjskiej perspektywy – ale uległa. Presja grupy i strach przed utratą miejsca przy stole negocjacyjnym do dziś uniemożliwiają wydawanie jednoznacznych oświadczeń. Viktor Orbán, który opowiadał się przeciwko wojnie z Rosją i za dobrymi stosunkami z Chinami, został uznany za wroga.
Więcej Europy, ale innej
Sachs odrzuca uproszczone wezwanie do „mniej Europy”, podnoszone przez wiele sił opozycyjnych w odpowiedzi na frustrację katastrofalną polityką Brukseli. W świecie wielkich mocarstw (Indie z 1,5–1,7 miliarda mieszkańców, Chiny z 1,4 miliarda, silniejsza Unia Afrykańska, Rosja z 17 milionami kilometrów kwadratowych) 27 małych księstw zostałoby łatwo rozbitych. Potrzeba więcej i lepszych struktur europejskich – strategicznych, gospodarczych i nastawionych na pokój. To stanowisko jest obecnie praktycznie nieobecne w polityce europejskiej.
Wywiad z Glennem Diesenem jest dostępny tutaj: Jeffrey Sachs: Europa jako linia frontu w wielobiegunowym świecie? Analizy i wykłady Sachsa są dostępne na jego stronie internetowej jeffsachs.org oraz na jego kanale YouTube. Podcasty i analizy Glenna Diesena są regularnie publikowane na jego kontach Substack i X.
Obecne władze Europy myślą kategoriami lat 1990 i 2010, traktując wielobiegunową rzeczywistość jako chwilowe zaburzenie. Diagnoza Sachsa jest jasna: bez realistycznego podejścia do geografii, demografii i rzeczywistych ośrodków władzy w nadchodzących dekadach Europa pozostanie zjawiskiem marginalnym, pozbawionym własnej strategii.