„Moralni tchórze” – architektura selektywnej percepcji

Autor: Dirk Ellerbrock apolut/moralische-feiglinge-die-architektur-der-selektiven-wahrnehmung

Artykuł Dirka Ellerbrocka.

Kiedy premier Izraela Benjamin Netanjahu przemawiał pod koniec września przed Zgromadzeniem Ogólnym ONZ, ponad stu dyplomatów demonstracyjnie opuściło salę obrad, zanim zaczął przemawiać. Byli wśród nich delegaci z Palestyny, Brazylii, Hiszpanii, Turcji, Tunezji, Arabii Saudyjskiej i Republiki Południowej Afryki.

Netanjahu, przeciwko któremu Międzynarodowy Trybunał Karny – trybunał w Hadze, który może ścigać osoby za zbrodnie wojenne, zbrodnie przeciwko ludzkości i ludobójstwo – wydał nakaz aresztowania za domniemane zbrodnie wojenne w Strefie Gazy, nazwał tych, którzy chcieli wyjechać, „moralnymi tchórzami”.

Można by odrzucić tę scenę jako zwykłą prowokację, typowy teatralny gest polityka, który uważa atak za najlepszą formę obrony. Bardziej interesujące od samego odejścia jest jednak to, kto pozostał. Delegacja amerykańska była w pełni reprezentowana na sali. Delegacje europejskie natomiast były słabo zaludnione, a ich oklaski były demonstracyjnie stłumione – nie nieobecne, ale też nie entuzjastyczne. Nie był to głos moralny, lecz raczej geometria bliskości z dominującą potęgą: każdy ustawił się jak najdalej od hegemona, nie ponosząc realnych konsekwencji dla własnej przynależności sojuszniczej.

Ta scena stanowi wprowadzenie do szerszego problemu, który charakteryzuje dziennikarstwo polityczne jako całość: selektywnej percepcji. Nie oznacza to, że poszczególni dziennikarze kłamią lub celowo manipulują. Odnosi się to do czegoś bardziej fundamentalnego: zinstytucjonalizowanego systemu filtrowania, który na długo przed jakąkolwiek oceną decyduje, które fakty w ogóle przekraczają próg wartości informacyjnej. Osoby mające dostęp do akredytacji, oficjalnych briefingów i źródeł uważanych za „wiarygodne” w dużej mierze decydują o tym, co istnieje jako informacja – a co ginie w szumie informacyjnym. Ta sama kategoria faktów nie jest zatem traktowana według jej wagi, ale według podmiotu, któremu jest przypisywana.

Ten schemat można zaobserwować w wielu klasycznych porównaniach. Aleksiej Nawalny zmarł w rosyjskim areszcie w 2024 roku i w ciągu kilku godzin stał się globalnym symbolem odważnego oporu wobec autorytarnego reżimu, co wywołało żałobę narodową wśród zachodnich polityków i tygodniami artykułów na pierwszych stronach gazet. Julian Assange, założyciel WikiLeaks, który udokumentował prawdziwe zbrodnie wojenne – takie jak nagranie tzw. „Collateral Murder” pokazujące atak amerykańskiego helikoptera na cywilów w Iraku – spędził ponad pięć lat w odosobnieniu w brytyjskim więzieniu o zaostrzonym rygorze Belmarsh, a jego sprawa nie zyskała nawet zbliżonego zainteresowania mediów. Obie sprawy należą do tej samej kategorii: państwo karze niewygodnego sygnalistę. Uwaga opinii publicznej skupiała się jednak niemal wyłącznie na tym, czy państwo karzące było postrzegane jako przeciwnik, czy sojusznik.

Podobny schemat pojawia się przy porównaniu Buczy i Jemenu. Po wycofaniu wojsk rosyjskich z miasta Bucza pod Kijowem w kwietniu 2022 roku, odkryto ciała cywilów, a relacje medialne w ciągu kilku dni uczyniły z tego faktu potwierdzony fakt i moralny punkt zaczepienia dla całej narracji ukraińskiej. Podczas wojny w Jemenie, prowadzonej przez Arabię Saudyjską, wspieranej bronią i wywiadem przez Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię, organy Organizacji Narodów Zjednoczonych udokumentowały dziesiątki tysięcy ofiar śmiertelnych wśród cywilów na przestrzeni lat w wyniku nalotów na targowiska, wesela i autobusy szkolne – nie wywołując przy tym porównywalnego, długotrwałego oburzenia mediów ani nawet debaty na temat sankcji wobec zaangażowanych w to zachodnich dostawców broni. Ta sama kategoria, radykalnie różny okres w świadomości społecznej.

Sprawa Skripala również należy do tej kategorii. Po otruciu byłego rosyjskiego podwójnego agenta Siergieja Skripala w Salisbury w 2018 roku, Zachód zbiorowo nałożył sankcje na Rosję, opierając się na ocenach wywiadowczych, które nigdy nie zostały w pełni publicznie uzasadnione. Z kolei kilku zwolenników i zaufanych osób Juliana Assange’a w krajach zachodnich, którzy zmarli w niejasnych okolicznościach, praktycznie nie spotkało się z zainteresowaniem mediów – ich sprawy albo w ogóle nie były przedstawiane jako politycznie istotne, albo szybko zbywane jako godne ubolewania, odosobnione incydenty. Różnica nie leży w dowodach, ale w tym, które państwo mogłoby w ogóle mieć interes w tym akcie.

Innym przykładem jest domniemany atak bronią chemiczną w Dumie w Syrii w 2018 roku. Wersja ataku reżimu Asada, twierdząca, że był to atak gazem bojowym, szybko stała się oficjalną podstawą zachodnich nalotów. Jednak gdy inżynierowie z Organizacji ds. Zakazu Broni Chemicznej (OPCW) – agencji odpowiedzialnej za międzynarodowe monitorowanie przestrzegania zakazu – wyrazili wątpliwości co do oficjalnej oceny zawartej w wyciekłych raportach wewnętrznych, na przykład w odniesieniu do pochodzenia znalezionych butli z gazem, wątpliwości te ledwo przedostały się do mediów głównego nurtu. Pierwotna wersja pozostała przyjętą narracją, mimo że sama agencja była wewnętrznie podzielona.

Wreszcie, schemat ten jest również widoczny w prostym sposobie przedstawiania danych o ofiarach. Dane z ministerstwa zdrowia w Strefie Gazy, zarządzanego przez Hamas, są regularnie zawężane lub bagatelizowane w sprawozdaniach z zastrzeżeniem, że „nie da się ich niezależnie zweryfikować”. Z drugiej strony, dane o ofiarach cywilnych z innych konfliktów są często przyjmowane bez porównywalnych zastrzeżeń, pod warunkiem, że są zgodne z dominującą narracją. Standard sceptycyzmu co do źródła zmienia się zatem nie ze względu na jakość źródła, ale ze względu na polityczną użyteczność jego oświadczenia.

Dziennikarz rzadko działa w tym wszystkim ze złej woli. Pełni on funkcję, której sam nie zaprojektował – rolę, która dawno temu oderwała się od indywidualnych przekonań osoby ją pełniącej. W tym systemie uwaga skupia się na dostępie do zasobów i strukturalnej bliskości władzy, a nie na moralnej wadze wydarzenia.

To prowadzi nas do sceny w Nowym Jorku. Niewielka obecność Europejczyków i powściągliwy aplauz same w sobie były produktem tej struktury – prewencyjnej kalibracji tego, co można było jeszcze powiedzieć, nie narażając na szwank własnego sojuszu. Selektywna percepcja nie jest odstępstwem od dziennikarskiego mandatu, lecz jego systemem operacyjnym. A ci, którzy ubolewają nad nią jako nad indywidualną porażką, mylą oprogramowanie z programistą.

+++

Źródło obrazu: noamgalai / shutterstock

+++

Źródła

Przemówienie Netanjahu w ONZ i odejście delegatów (25 września 2026 r.): RT DE, „Moralni tchórze” – Masowy protest: delegat ONZ oburza Netanjahu
Jemen, ofiary cywilne w wyniku nalotów przeprowadzonych przez koalicję pod przywództwem Arabii Saudyjskiej: raport Rady Praw Człowieka ONZ przedstawiony przez Kamela Jendoubiego (Grupa Międzynarodowych i Regionalnych Wybitnych Ekspertów ds. Jemenu), sierpień 2018 r. – dokumentuje tysiące ofiar cywilnych w wyniku nalotów na obszary mieszkalne, targowiska, wesela, pogrzeby i placówki medyczne; późniejsze badanie ONZ (wrzesień 2021 r.) oszacowało liczbę ofiar cywilnych na co najmniej 18 000 od 2015 r. (źródła obejmują: Radę Praw Człowieka ONZ, Yemen Data Project)
Wyciek z OPCW Duma: wyciek wewnętrznej „Oceny Technicznej” Iana Hendersona (OPCW) z 2019 r., sugerującej ręczne rozmieszczanie butli z gazem, a nie zrzuty z powietrza; publiczne oświadczenie byłego dyrektora generalnego OPCW José Bustaniego dotyczące „nieprawidłowości” w śledztwie; zeznania Hendersona przed Radą Bezpieczeństwa ONZ (spotkanie Arria Formula, 20 stycznia 2020 r.)
Sprawy Nawalnego/Assange’a i Skripala: publicznie dostępne, chronologicznie udokumentowane doniesienia prasowe na temat warunków przetrzymywania, reakcji rządów zachodnich i decyzji w sprawie sankcji; nie pojedyncze źródło, ale porównanie publicznie weryfikowalnego rozkładu uwagi mediów.
Liczby ofiar w Strefie Gazy i sceptycyzm co do źródeł: powtarzający się schemat w międzynarodowych relacjach, widoczny w sposobie traktowania danych pochodzących z Ministerstwa Zdrowia Strefy Gazy w porównaniu z danymi z innych źródeł konfliktu.