
Sławomir M. Kozak oficyna-aurora/cybernetyczny-poligon
CYBERNETYCZNY POLIGON
W ostatnich dniach wiele państw zderzyło się z nieoczekiwanymi problemami w dziedzinie szeroko pojmowanych usług teleinformatycznych. Media rozpisują się o kłopotach z dostępem do poczty elektronicznej, stron internetowych i narzędzi chmurowych, które dotknęły nie tylko zwykłych zjadaczy chleba, ale i wielkie firmy oraz instytucje rządowe. Wycieki danych, ataki hakerskie pojawiają się coraz częściej, jednak w ostatnim czasie zaczyna to przybierać formę masowego i celowego działania, przed którym przestrzegałem już sześć lat temu w książce „Covidowe Jeże”.
Wspominałem tam o powołaniu, pod egidą zarządzanego wówczas jeszcze przez Schwaba Światowego Forum Ekonomicznego, Centrum ds. Cyberbezpieczeństwa. W roku 2020 przeprowadziło ono ćwiczenie w ramach tak zwanego „cybernetycznego poligonu”. Na swej stronie internetowej jego twórcy chełpili się tym pisząc, że „poligon cybernetyczny to wyjątkowe wydarzenie poświęcone cyberbezpieczeństwu, które łączy w sobie największe na świecie szkolenie techniczne dla zespołów korporacyjnych oraz konferencję online z udziałem wyższych urzędników z organizacji międzynarodowych i czołowych korporacji. Każdego roku szkolenie gromadzi szeroką gamę globalnych firm i struktur rządowych, a transmisja na żywo przyciąga miliony widzów z całego świata”. Szczycono się wtedy tym, że „w 2020 roku głównym tematem transmisji na żywo poligonu cybernetycznego było zapobieganie ‘pandemii cyfrowej’: jak zapobiegać kryzysowi i wzmacniać cyberbezpieczeństwo na wszystkich poziomach.
W ramach szkolenia technicznego uczestnicy musieli zmierzyć się z ukierunkowanym atakiem, który w rzeczywistości zagroziłby reputacji firmy i danym. (…) W szkoleniu technicznym z zakresu cyberbezpieczeństwa wzięło udział 120 zespołów z 29 krajów. Oglądalność transmisji na żywo osiągnęła 5 milionów w 57 krajach. Podczas tej transmisji na żywo 20 wybitnych ekspertów podzieliło się swoimi poglądami na najpilniejsze kwestie związane z cyberbezpieczeństwem oraz przeanalizowało aktualne trendy i zagrożenia związane z rozwojem technologicznym”.
Ale dziś chciałbym się pochylić nad jednym tylko z tych licznych „przypadków” rozwijającej się na naszych oczach kolejnej pandemii, tym razem cybernetycznej.
13 listopada 2026 roku amerykańska FAA zmuszona została uziemić na ponad cztery godziny ruch lotniczy w Stanach Zjednoczonych. Odwołano 6000 lotów, a ponad 9000 opóźniono. Na konferencji prasowej dwaj urzędnicy państwowi usiłowali nieudolnie uspokajać dziennikarzy tłumacząc, że to awaria, która wystąpiła podczas resetu oprogramowania wykorzystywanego przez wszystkie Centra Kontroli Obszaru, czyli 20 ośrodków trasowej kontroli ruchu lotniczego, odpowiedzialnych za samoloty znajdujące się w danej chwili powyżej 23 000 stóp.
Korzystają one, już od początku bieżącego wieku z tak zwanego systemu ERAM – En Route Automation Modernization, pozwalającemu na bezpieczne zapewnianie przepływu ruchu nad USA, w tym za łączność pomiędzy owymi centrami i załogami samolotów, ale przede wszystkim za koordynację tego ruchu pomiędzy samymi ośrodkami, bo samolot przemierza swą drogę pod opieką kolejnych Centrów Kontroli. Wszystko to odbywa się automatycznie i płynnie, bez konieczności dokonywania przez kontrolerów ręcznego przekazywania kontroli sąsiednim ośrodkom.
ERAM spełnia w tym wszystkim rolę podstawową. Pozwala śledzić drogę samolotu, czyli jego aktualną pozycję, wysokość, prędkość i inne niezbędne informacje. Zarządza też planami lotów ogromnej ilości statków powietrznych, wykrywa potencjalne konflikty w powietrzu dając kontrolerowi sposobność wcześniejszego zareagowania i zapewnienia im właściwej, stałej separacji. Reaguje na wszelkie zmiany w pojemności danego sektora ograniczając w razie potrzeby liczbę samolotów szykujących się do startu z poszczególnych lotnisk, by zminimalizować przeciążenie centrów trasowych. Najczęściej pasażerowie odczuwają takie restrykcje w przypadku trudnych warunków pogodowych, niekoniecznie występujących w danej chwili na lotnisku startu, ale na trasie lub lotnisku docelowym. Rzadko jednak bywają one tak dotkliwe, jak miało to miejsce obecnie.
13 listopada, o 15:36 ERAM przestał działać. Zaczęło się od Chicago, chwilę później awaria dotknęła Centrum w Nowym Jorku, Bostonie i wszystkie kolejne. Ustała łączność i systemy radarowe. Piloci nie mogąc nawiązać komunikacji z ośrodkiem, pod którego kontrolą się znajdowali, próbowali przełączać się na częstotliwość używaną poprzednio, ale wszędzie była cisza. Działała częstotliwość awaryjna 121,5 MHz, jednak stała się bezużyteczna, ponieważ w jednej chwili próbowało z niej skorzystać 3500 załóg będących w locie. Sytuacja stała się naprawdę poważna.
Problem odczuli natychmiast nie tylko piloci, kontrolerzy ruchu, ale też linie lotnicze, których pracownicy musieli stawić czoła zarówno utrudnieniom w czasie rzeczywistym, jak i w planowaniu przyszłych działań, w niemożliwej do oszacowania perspektywie. Należało przeorganizować przecież wszystko. Kompletowanie nowych załóg i personelu pokładowego w świetle kończącego się czasu pracy osób będących zarówno w powietrzu, jak i na lotniskach. Planowanie nowych maszyn, w miejsce tych, które utknęły w innych portach, tankowania, organizacji transferu bagaży i oczywiście pasażerów, którzy tkwić mieli w samolotach będących na ziemi kolejne godziny.
Zarówno piloci, jak i kontrolerzy, dzięki odpowiednim procedurom i dostępnym na szczęście narzędziom, problem rozwiązali. Nikt nie ucierpiał. Ludzie lotnictwa wykazali, podobnie jak pamiętnego 11 września 2001 roku, pełen profesjonalizm.
Urzędnicy FAA zrzucili od razu winę na przestarzały technologicznie, analogowy sprzęt, odezwały się narzekania na to, że system w całym kraju łączą kable miedziane jeszcze z lat 80. ubiegłego wieku, powszechny jest brak światłowodów. To oczywiście prawda. Podobnie, jak opisywany przeze mnie często ciągły brak obsady na poszczególnych stanowiskach kontrolerskich, spowodowany w latach całkiem niedawnych niszczącą lotnictwo polityką zatrudniania. Dziś żądają 50 mld dolarów na modernizację całego systemu. I oczywiście dostaną.
Tylko warto zadać pytanie o to, dlaczego dzieje się to wszystko teraz i kiedy problem zaczął narastać? Czy na pewno nie ma z tym nic wspólnego polityka, niedawne wybory połówkowe? I ogrom pieniędzy, nie tylko tych do wydania, ale do zarobienia w nieodległej przyszłości.
Systemem ERAM, pieczą nad nim, aktualizacją oprogramowania, zajmuje się w USA od roku 2002 (czyli od kolejnego roku po 9/11) firma nazywająca się dziś L3 Harris Technologies. W polskojęzycznej wersji Wikipedii możemy się dowiedzieć, że koncern jest „światowym liderem w dziedzinie rozwiązań, w zakresie sprzętu nadzoru elektronicznego, powietrznego, lądowego, pokładowego i przybrzeżnego dla lotnictwa cywilnego, bezpieczeństwa granic i wybrzeża, operacji wojskowych i innych zastosowań. Rozwija produkcję m.in. dronów powietrznych i morskich, systemów łączności dla sił zbrojnych oraz systemów do obserwacji przestrzeni powietrznej. Oferuje kompleksowe rozwiązania z zakresu inżynierii lotniczej, wywiadu, obserwacji i rozpoznania (ISR), integracji złożonych systemów, modyfikacji samolotów, testów w locie i certyfikacji, rozwiązań i usług w zakresie wsparcia logistycznego dla wykonawców (CLS) oraz platformy walki elektronicznej na różnych platformach samolotów wojskowych”.
I wątek nam bliższy. „Firma jeszcze jako Harris Corporation, od 2001 roku wspierała potrzeby Sił Zbrojnych RP w zakresie łączności taktycznej, dostarczając najnowocześniejsze rozwiązania dla polskich sił specjalnych, lotniczych i wojsk lądowych. Podpisane w 2023 roku porozumienie L3Harris Technologies z Polską Grupą Zbrojeniową S.A. wzmacnia współpracę z obiema firmami i przyczynia się do integracji oraz utrzymania systemów łączności w Siłach Zbrojnych RP jednocześnie wzmacniając polski przemysł obronny”.
W mojej karierze zawodowej byłem świadkiem dwóch poważnych przełączeń systemów i kilku ich aktualizacji. Zawsze odbywały się w nocy, a informacja o tym szła na cały świat, by żaden potencjalny pilot nie brał pod uwagę lotniska Okęcie, nawet jako lotniska zapasowego. Jako specjaliście ds. bezpieczeństwa w ruchu lotniczym do głowy by mi nie przyszło, by podpisać się pod zgodą na reset całego systemu o godzinie 15:36 w piątek, kiedy miliony ludzi wyruszają w weekendowe podróże. Dlatego nie wierzę w tę „przypadkową” awarię systemu.
Kilka miesięcy temu, na najwyższym szczeblu amerykańskiej administracji zapadła decyzja o zastąpieniu L3 Harris innym dostawcą technologii. Jej miejsce zająć miała korporacja Verizon. Nieoczekiwanie, całkiem niedawno okazało się, że będzie to jednak firma AT&T. Te dwie ostatnie pojawiały się dość często w moich książkach poświęconych tak zwanym „atakom na Amerykę”. Gorąco je nadal polecam.
Ten atak nie został nigdy wyjaśniony i trwa, w mniej lub bardziej zawoalowany sposób, już ćwierć wieku. Być może, na naszych oczach, historia pisze jego kolejny rozdział.
Sławomir M. Kozak