Jewhen Konowalec – agent Abwehry i organizator OUN

Kolaboranci i zbrodniarze OUN-UPA współdziałający z III Rzeszą są od kilkudziesięciu lat prezentowani w przekazie historycznym i propagandzie politycznej Kijowa jako bohaterowie, „herosi”, którzy z poświęceniem walczyli o „wolną Ukrainę”, a więc o tereny Polski południowo-wschodniej m.in. lubelskie i rzeszowskie, wschodnie obszary obecnej Słowacji.

Ukraina nigdy nie potępiła zbrodniarzy i formacji nacjonalistyczno-faszystowskich, przypisując im honor, cnoty i wartości tzw. banderowskie, które są nie do zaakceptowania przez Polskę. Bohaterowie współczesnej Ukrainy (OUN-UPA) w latach 20. i 30. XX w. oraz w czasie II wojny światowej z premedytacją i niebywałym okrucieństwem mordowali Polaków, Żydów, Rosjan, Słowaków, Węgrów a nawet swoich pobratymców okazujących litość i sympatię innym nacjom. Zbrodniarze odwoływali się do wzorców i metod działania III Rzeszy, czego efektem były masowe i pojedyncze zbrodnie, zacieranie pamięci o ofiarach i miejscach, gdzie dokonano okrutnych zbrodni.

Na Ukrainie dowódców zbrodniczych prowidnyków i organizacji OUN oraz UPA np. (Banderę, Szuchewycza, Konowalca, Kłaczkiwskiego) wynosi się obecnie na piedestał, wydaje się w dużych nakładach książki naukowe i popularnonaukowe, broszury biograficzne, monografie, wznosi się pomniki, tworzy się muzea, izby pamięci i masowo indoktrynuje się młodzież ukraińską w mediach oraz m.in. na lekcjach historii i j. ukraińskiego tworząc kłamliwe toposy i narrację o ich bohaterstwie.

Taką pejoratywną postacią jest niewątpliwe Jewhen Konowalec, który na Ukrainie przedstawiany jest jako „gigant”, wzór normatywny dla kolejnych pokoleń Ukraińców. Nie przypadkiem prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski w sierpniu 2026 r. podczas ponownego pochówku szczątków Konowalca na Cmentarzu Wojskowym pod Kijowem nazwał prowidnyka OUN „wybitnym synem narodu ukraińskiego”, i „wzorowym żołnierzem”.

Kim zatem był Konowalec, skoro obecnie jest tak eksponowany i hołubiony przez polityków ukraińskich i oficjalne władze państwowe. Pomija się milczeniem niewygodne fakty z jego biografii m.in. to, że był twórcą i organizatorem Ukraińskiej Wojskowej Organizacji (UWO) powstałej w sierpniu 1920 r. przekształconej następnie Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Obie organizacje eksponowane obecnie przez Ukrainę współdziałały i były szkolone przez służby specjalne Republiki Weimarskiej, a następnie przez III Rzeszę w zakresie akcji terrorystyczno-sabotażowej oraz wywiadowczej przeciwko II Rzeczpospolitej.

Jewhen Konowalec (ps. „Wira”, „Wirlenka”, „Did`ko”) urodził się 14 czerwca 1891 r. we wsi Zakrzów pod Lwowem. Jego matka Katarzyna Skroka (z. domu Węgrzynowska) pochodziła z rodziny polskiej, ale uważała się za Ukrainkę. Ojciec zaś Mychajło był dyrektorem szkoły ukraińskiej. Późniejszy prowadnik OUN miał dwóch młodszych braci. Po ukończeniu ukraińskiego gimnazjum we Lwowie w 1909 r. rozpoczął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Lwowskiego. Aktywnie włączył się wówczas w działalność ruchu studenckiego i czynnie wspierał dążenia Ukraińców do utworzenia ukraińskiego uniwersytetu we Lwowie.

W czasie studiów działał też w studenckiej organizacji „Proświt” i sportowego towarzystwa „Sokił”. W tym okresie zajmował się agitacją propagandowo-polityczną na terenie wiosek pod Lwowem. Oprócz działalności w ruchu studenckim był tez członkiem Ukraińskiej Partii Narodowo-Demokratycznej1.

W czasie I wojny światowej służył w 19. Pułku Piechoty armii Austrio-węgierskiej i po bitwie pod Makówką trafił w 1915 r. do niewoli rosyjskiej. Po zwolnieniu z obozu jenieckiego w1917 r. wraz z pułkownikiem Romanem Daszkewyczem utworzył Galicyjsko-Bukowieński kureń Strzelców Siczowych, którego został dowódcą.

Jego kariera wojskowo-polityczna rozpoczęła się właściwie w 1920 r., gdy współtworzył Ukraińsko Wojskową Organizację (UWO) i objął wówczas w sierpniu funkcję komendanta ukraińskiego ruchu nacjonalistycznego. Zasadniczy jednak wpływ na kształtowanie zrębów organizacji miała niemiecka Reichswera. W 1920 r. Konowalec spotkał się w Berlinie z dowódcą Reichswery gen. Hansem von Seecktem i byłym szefem wywiadu wojskowego płk. Walterem Nicolai, którzy przedstawili warunki, na jakich Ukraińcy powinni tworzyć zręby organizacyjne grup nacjonalistycznych, w celu uzyskania pomocy finansowej i materiałowej Reichswery [2].

Reichswera finansując ukraiński ruch nacjonalistyczny, miała niemal od początku kontrolę nad UOW. W tym celu oddelegowała Richo Jaryja, byłego funkcjonariusza austriackiego wywiadu wojskowego i oficera UHD (a od 1921 r. pracownika Abwehrguppe), który kontaktował się m.in. Alfredem Rosenbergiem, Hermanem Göringiem i Ernstem Röhmem i uzyskiwał wskazówki oraz instrukcje. Ricko Jaryj z pochodzenia Żyd był też od 1932 r. oficjalnym przedstawicielem UWO przy sztabie Hitlera.

W życiu prywatnym Konowalca także dokonały się istotne zmiany. W 1922 r. ożenił się z Olhą Fedak, córką adwokata lwowskiego Stephena Fedaka, i mieli jednego syna. Siostra Olhi poślubiła z kolei Andrzeja Melnyka, który później został następcą Konowalca i przewodził od 1938 r. Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN).

Ukraińska Wojskowa Organizacja (UWO) już w 1922 r. przystąpiła za aprobatą wywiadu wojskowego Reichswery do działań terrorystycznych przeciwko Polsce. Bojówkarze ukraińscy organizowali akcje sabotażowo-terrorystyczne i zamachy na przedstawicieli władz polskich. Wysadzali mosty, podpalali budynki, dokonywali napadów rabunkowych. Tylko w 1922 r. przeprowadzili na terenie Polski 2300 podpaleń, 38 dywersji kolejowych jako odwet przeciwko tzw. polskiej okupacji wschodnich terenów II RP [3].

To w okresie, gdy UWO kierował Konowalec, wykrystalizowała się koncepcja walki terrorystycznej z państwem polskim. Wówczas to bojówki stosowały zasadę et nefaz czyli stosowały różne metody, aby osiągnąć cel i zdestabilizować życie społeczne i gospodarcze.

Niemcy weimarskie chętnie wspomagały UWO w zakresie materiałowym, instruktażowym czy szkoleniowym, co adekwatnie odzwierciedlało wizję historii opartej na przemocy, zbrodniach i antypolskich fobiach Ukraińców. Terroryści z UWO z inspiracji niemieckiej organizowali zamachy na polskich polityków. Przykładowo we wrześniu 1921 r. zorganizowali nieudany zamach we Lwowie na Józefa Piłsudskiego, którego konsekwencją były liczne aresztowania członków UWO. Skutki działań polskich władz były na tyle groźne, że Konowalec przyjechał potajemnie do Lwowa, aby rozeznać się o skali aresztowań. Spotkał się także z abp. Andriejem Szeptyckim w celu uzgodnienia z metropolitą dalszego planu działania. Abp Szeptycki popierał nacjonalistyczny ruch ukraiński i miał nadzieję, że przy wsparciu Niemiec osiągnie się cel nadrzędny – powstanie Ukrainy.

Konowalec ustalił z metropolitą, że do Lwowa przyjedzie jego zastępca Andriej Melnyk, który obejmie posadę administratora lasów Szeptyckiego. To nie był przypadek, gdyż do Melnyka jako przyszłego prowidnyka OUN miał zaufanie. Był jego zastępca i ożenił się z siostrą żony Konowalca, a wiec stopień zażyłości między nimi był duży. Melnyk jako administrator lasów arcybiskupa miał też większa swobodę przemieszczania się, co ułatwiało mu kontakty z emisariuszami i agentami OUN.

Kierownictwo OWU uznało, że trzeba kontynuować działania terrorystyczne przeciwko Polsce. Przed wyborami do Sejmu RP pod koniec 1922 r. bojówka ukraińska przeprowadziła śmiertelny zamach na prof. Sydora Twardochliba, kandydata na posła narodowości ukraińskiej, którego Ukraińcy oskarżyli o kolaborację z Polską. W 1924 r. zorganizowano nieudany zamach na prezydenta RP. Stanisława Wojciechowskiego [4]. W trakcie procesu w 1925 r. ustalono ścisłe powiązania UWO Konowalca z wywiadem Reichswery oraz penetracje różnych obszarów życia społeczno-politycznego RP przez Ukraińców. Skala tego zjawiska była ogromna. Tylko w 1928 r. w polskich więzieniach przebywało ok. 100 agentów niemieckich legitymizujących się przynależnością do UWO [5].

Konowalec kontaktował się kilkakrotnie z Adolfem Hitlerem jeszcze przed przejęciem władzy przez NSDAP w styczniu 1933 r. W czasie tych spotkań Hitler rozmawiał z Konowalcem (w obecności Alfreda Rosenberga) i zachęcał prowidnyka, aby UWO pracowała intensywniej „nad stworzeniem bojowej siły uderzeniowej, która hartuje się w codziennej walce ze swoimi wrogami [i] może zająć poczesne miejsce w odrodzeniu państwa ukraińskiego – wspólnika wielkich Niemiec” [6].

Ukraińskie organizacje nacjonalistyczne potrafiły od 1929 r. stosować terror w walce z przeciwnikami na dużą skalę. UWO przekonywał swoich członków, że właśnie nadeszła taka chwila, gdy „terror staje się nieodzowny (…) wszelkie moralne skrupuły znikają. Głosy o miłości bliźniego <przelanie krwi> [w] humanitaryzmie stają się śmieszne [a] argumenty o szkodliwym wpływie terroru na polityczne wychowanie narodu – ogłupiające (…) Terror to siła, która staje w obronie ludzkich praw (…) a terrorysta to jeden z sędziów, który poświęca się dla ogólnego dobra w imię prawa Salus populi – suprema lex [7]. Ukraińska Wojskowa Organizacja akcentowało, że dobro narodu jest najważniejszym prawem, które trzeba stosować za każdą cenę.

Konowalec był pod dużym wpływem ideologii nazistowskiej. Często odwoływał się także do pracy Alfreda Rosenberga z 1927 r. pt. Mit XX wieku. Odegrał kluczową rolę w scaleniu różnych organizacji ukraińskich rozproszonych w Europie. Na zebraniach kierownictwa UWO cytował fragmenty z książki Rosenberga i podkreślał, że „zniszczenie państwa polskiego jest żywotną potrzebą Niemiec [a] stworzenie wspólnej granicy [z Ukrainą] staje się narodową i państwową koniecznością dla przyszłej polityki niemieckiej” [8]. Tylko Niemcy wytyczą drogę do powstania wielkiej Ukrainy w skład, której wejdą „etnograficzne terytoria oczyszczone z tzw. okupantów” [9].

Prowydnyk UWO spieszył się, aby przygotować środowisko nacjonalistyczne i spełnić oczekiwania Niemiec. Niewątpliwie konsolidacji różnych organizacji ukraińskich sprzyjało zbliżenie Ukraińskiej Wojskowej Organizacji z Reichswerą. Już w 1922 r. UWO Konowalca w zamian za pomoc materialną, instruktażową, szkoleniową oficerów ukraińskich w szeregach Reichswery w zakresie szpiegostwa, dywersji, terroru uzyskała mgliste obietnice dotyczące przyszłości Ukrainy. Nacjonaliści mogli także liczyć na półoficjalną pomoc i wsparcie władz czeskich i litewskich [10].

W lutym 1929 r. wysiłki Konowalca przyniosły wymierne efekty. W Pradze utworzono wówczas Organizacje Ukraińskich Nacjonalistów w skład której weszły: Legia Ukraińskich Nacjonalistów (ŁUN), Prowid Ukraińskich Nacjonalistów (PUN) i Związek Ukraińskiej Młodzieży. Prowydnykiem scalonych organizacji działającej pod nazwą Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) został Konowalec.

OUN przyjęła faszystowską zasadę wodzostwa. Prowydnykowi podlegali przywódcy terenowi, którzy mieli prawo skazywania na śmierć podległych mu członków na wypadek niesubordynacji i zdrady. W dekalogu OUN z lat 30. XX w. skłaniano Ukraińców, aby nie zawahali się popełniać największych zbrodni, kiedy tego wymaga dobro sprawy i aby nienawiścią i podstępem przyjmować wrogów. Dążyć do rozszerzenia siły, bogactwa i obszaru państwa ukraińskiego drogą ujarzmienia cudzoziemców.

Z inspiracji Konowalca opracowano instrukcję, która obligowała nacjonalistów do przestrzegania tych zaleceń. OUN działała tam, gdzie były skupiska ukraińskich emigrantów m. in. w Niemczech, Czechosłowacji, Jugosławii, Rumunii, Bułgarii, a także Belgii, Włoszech, Turcji, USA, Kanadzie, Australii i w niektórych krajach Ameryki Południowej. Tak liczna emigracja ukraińska budziła nadzieję, że silne zaplecze gospodarcze, ludzkie i pomoc finansowa przyspieszą powstanie „samostijnej Ukrainy”. Konowalec w gazecie „Na Starożi” apelował do ukraińskich nacjonalistów, aby „stali gęsto kozacką ławą u boku Hitlera, który otworzy bramy na Wschód” [11].

Wiosną 1933 r. w Locarno odbyła się tajna narada przedstawicieli Włoch i Niemiec, w której uczestniczył m.in. Konowalec. Rzecznikiem ukraińskim był Alfred Rosenberg, który przedstawił plan rozczłonkowania ZSRR i wyodrębnienia z części sowieckiego terytorium „burżuazyjnej Ukrainy”. Konowalec niemal natychmiast powiadomił o treści narady abpa Szeptyckiego. Pisał: „W imieniu führera (…) dana została uroczysta obietnica odrodzenia państwa ukraińskiego. Wielkie Niemcy będą związane z Wielką Ukrainą” [12].

Wspólne narady przedstawicieli OUN i III Rzeszy obywały się wielokrotnie w latach 30. XX w. Knowalec kontaktował się także z admirałem Canarisem, nowym szefem Abwehry, który, jak twierdzi prof. Edward Prus, darzył Konowalca sympatią. Canaris uważał, że ounowcy najlepiej nadają się do walki na zapleczu obszaru etnicznie ukraińskiego i szczególnie po przeszkoleniu mogą w czasie wojny „stać się siłą w szybkim, a nawet efektownym, pokonaniu Polski” w zakresie „szerokiej dywersji czy nawet powstania zbrojnego” oraz siania zamętu na tyłach wojsk polskich. Prowydnyk Konowalec już w 1937 r. zaakceptował powstanie w Małopolsce Wschodniej pierwszego konspiracyjnego oddziału bojowego OUN pod kryptonimem „Wowki”, który w jego zamyśle miał być zalążkiem nacjonalistycznej armii [13].

Konowalec wcześniej znalazł się w orbicie zainteresowania Wywiadu II Abwehry (wywiadu wojskowego), który był najważniejszym wojskowym ośrodkiem organizującym akcje dywersyjne początkowo przeciwko Czechosłowacji oraz Polsce w oparciu o mniejszość ukraińską i niemiecką [14]. Został też zwerbowany jako agent Abwehry.

Wywiad radziecki był zorientowany w planach Niemiec wykorzystania nacjonalistycznych oddziałów ukraińskich przeciwko ZSRR. W NKWD rozważno różne warianty likwidacji Konowalca. Do tego zadania wyznaczono Pawła Sudopłatowa, który w latach 30. XX w. kilkakrotnie spotkał się z Konowalcem. Decyzję zbicia Konowalca podjął osobiście Józef Stalin pod koniec listopada 1937 r. Wydział techniczny NKWD przygotował bombę ukrytą w pudełku czekoladek, którą Sudopłatow wręczył Konowalcowi podczas spotkania 23 maja 1938 r. w centrum Rotterdamu. Wybuch bomby spowodował śmierć Konowalca [15].

Po zlikwidowaniu prowidnyka OUN ruchem nacjonalistycznym kierował jego szwagier płk. inż. Andriej Melnyk. Śmieć Konowalca spowodowała pogłębienie wewnętrznych podziałów politycznych i programowych i rozłam w OUN – powstanie OUN – B (frakcja Bandery) i OUN –M (frakcja Melnyka). Ten podział utrzymał się mniej więcej do powstania UPA.

Prof. dr hab. Jan Ryszard Sielezin

[1] M. Gibiec, „Kulisy funkcjonowania Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów na emigracji świetle Archiwum Senyka (1929-1934)”, Wrocław 2025, s. 110.

[2] E. Prus, „Herosi spod znaku tryzuba”, Warszawa 1985, s. 35-36.

[3] J. R. Sielezin, „Ukraińcy sojusznicy Hitlera”, „Nasz Dziennik” 21-22 III 2026 nr 67 (dodatek „Naszego Dziennika”) s. 4.;zob. też R. Torzecki, „Kwestia Ukraińska w Polsce w latach 1923-1929”, Kraków 1989, s, 62.

[4] J. R. Sielezin, op. cit., s. 4.

[5] E. Prus, op. cit., s. 44, 53-54.

[6] Cyt. za: E. Prus, op. cit., s. 45.

[7] Ibidem, s. 49.

[8] Ibidem, s. 57.

[9] A. Podhajecki, „OUN i UPA pod skrzydłami III Rzeszy”, Warszawa 2018, s. 62.

[10] R. Torzecki, op. cit. s. 63.

[11] E. Prus, op. cit., s. 74.

[12] Ibidem, s. 75.

[13] Ibidem, s. 98.

[14] A. Dorożdżyński, J. Zaborowski, „Oberländer. Przez „Ostforschung” wywiad i NSDAP do rządu NRF”, Poznań-Warszawa 1960, s. 50; A. Podhajecki, op. cit., s. 107.

[15] P. Sudopłatow, „Wspomnienia niewygodnego świadka”, Warszawa 1999, s. 44-48.

Myśl Polska, nr 39-40 (27.09-4.10.2026)