„Czułem, że jestem potworem”: żołnierze IDF mówią o „urazie moralnym” – i o milczeniu

============================================

Szanowny Panie Profesorze,

Przesyłam cały artykuł z Haaretz z moim komentarzem. Streszczenie z Najwyższego Czasu, które Pan zamieścił, nie oddaje ani grozy ani znaczenia tego tekstu, którego sam autor zapewne też nie rozumiał.

Wstrząsający artykuł z Haaretz o sumieniu, które nie daje się zagłuszyć, jak u Lady Makbet; o krwi niewinnej, której z rąk zmyć się nie da; o popełnionych zbrodniach, które wracają we snach i na jawie; o zbrodniarzach w mundurach, którzy okrywają się wieczną hańbą (Jer. 23.40). Biedni ci żołnierze izraelscy, bardziej im współczuć należy niż pomordowanym przez nich Palestyńczykom. Parafrazując Szekspira, bardziej potrzebują oni kapłana katolickiego  niż psychologa żydowskiego. AW

==================================================================

Tom Levinson, Haaretz, April 17, 2026

haaretz.com/israel-news/premium/when-i-returned-from-gaza-they-called-me-a-hero-but-i-felt-i-was-a-monster

Niektórzy z nich zabijali cywilów w Gazie; inni tylko się przyglądali lub byli świadkami nadużyć i tuszowania w imię zemsty. Teraz próbują poradzić sobie z czymś innym niż PTSD.

„Może w pewien sposób chcę umrzeć… ale obiecałem matce, że się nie zabiję. Nie wiem jednak, jak długo dam radę”. – Yuval

Yuval siedzi, obgryzając paznokcie, nerwowo poruszając nogami. Jest południe w Tel Awiwie, ulica pełna ludzi. Co jakiś czas rozgląda się niespokojnie, obserwując przechodniów.

„Przepraszam” – mówi. „Mój największy strach to zemsta”. Yuval (to pseudonim, podobnie jak wszystkie imiona w tym artykule) nie pochodzi z rodziny przestępczej. Nie jest przestępcą. Ma 34 lata, wychował się na przedmieściach Tel Awiwu – w Ramat Hasharon – i został programistą. Do niedawna pracował w jednej z największych firm technologicznych na świecie, ale od miesięcy tam nie chodzi. „Byłem w piekle, ale nie zdawałem sobie z tego sprawy” – mówi. To piekło rozegrało się w Chan Junus na południu Gazy, gdy był żołnierzem w grudniu 2023 roku. „Naloty były bez przerwy. Tonowa bomba spada niedaleko ciebie i serce podskakuje”. Jego oddział posuwał się na zachód, w stronę centrum miasta. „Były ciężkie walki… Funkcjonujesz na autopilocie. Nie zadajesz pytań”. Pytania pojawiły się dopiero później i zaczęły go prześladować. „Nie mam dobrych odpowiedzi; nie mam żadnych odpowiedzi. Nie ma wybaczenia za to, co zrobiłem. Nie ma odkupienia”. Do zdarzenia doszło w pobliżu ulicy Salah al-Din, głównej arterii Gazy. Za pomocą drona jeden z plutonów zauważył podejrzane postacie. Oddział Yuvala ruszył do ataku. „Strzelałem jak szalony, tak jak uczą na szkoleniu” – mówi. Gdy dotarli na miejsce, zrozumiał, że to nie byli terroryści. „To był starszy mężczyzna i trzech chłopców, może nastolatków. Żaden nie był uzbrojony. Ich ciała były podziurawione kulami; organy wypływały na zewnątrz. Nigdy nie widziałem czegoś takiego z tak bliska”. „Pamiętam ciszę – nikt się nie odezwał. Potem przyszedł dowódca batalionu, splunął na ciała i krzyknął: ‘Tak kończy każdy, kto zadziera z Izraelem, skurwysyny’”.

Yuval był w szoku, ale milczał. „Jestem tchórzem” – mówi. Został zwolniony ze służby trzy miesiące później. Po dwóch tygodniach wrócił do pracy. „Zorganizowali dla mnie imprezę, bili brawo, nazywali mnie bohaterem” – mówi. „Ale czułem, że jestem potworem”. Nie był w stanie tego znieść. Po kilku miesiącach zrezygnował z pracy. Wstyd tylko narastał. „Staram się nie wychodzić z domu, a jeśli już, zakładam kaptur, żeby nikt mnie nie rozpoznał. Wyrzuciłem lustra – nie mogę na siebie patrzeć”. Boi się, że ktoś się na nim zemści, choć wie, że to irracjonalne. Dwa dni po rozmowie z dziennikarzami trafił do szpitala psychiatrycznego.

„Obraz jego bezradności nie dawał mi spokoju. Myśli nieustannie mnie dręczą – jak mogłam po prostu stać i nic nie zrobić? Co to mówi o mnie?”

Maya

W ubiegłym roku Haaretz opisywał żołnierzy walczących w Gazie, którzy cierpieli na „uraz moralny”. Snajper, który strzelał do ludzi szukających pomocy, mówił, że ma ciężkie koszmary; operatorzy dronów, którzy zabijali cywilów, opisywali rany, które się nie goją. „Widzimy urazy moralne na znacznie większą skalę niż kiedykolwiek wcześniej” – mówi prof. Gil Zalsman, przewodniczący izraelskiej Narodowej Rady ds. Zapobiegania Samobójstwom. „Widzimy je w naszych klinikach leczenia traumy i w prywatnych gabinetach. Widzimy je nawet u dzieci rezerwistów, które usłyszały jakieś historie i zmagają się z tym, co zrobili ich ojcowie. Zjawisko sięga już drugiego kręgu”.

Armia izraelska i rząd nie podali żadnych danych liczbowych, ale – jak mówi Zalsman – od październikowego zawieszenia broni w Gazie rośnie liczba osób szukających pomocy z powodu urazu moralnego. Czasami takich pacjentów klasyfikuje się jako cierpiących na zespół stresu pourazowego (PTSD), ale mimo pewnych podobieństw uraz moralny jest czymś innym. Według prof. Yossiego Levi-Belza z Uniwersytetu w Hajfie: „PTSD to reakcja oparta na strachu, spowodowana doświadczeniem traumatycznego zdarzenia, które wiązało się z zagrożeniem dla danej osoby lub dla ludzi wokół niej”. Typowe objawy to nadmierne pobudzenie i unikanie. „Uraz moralny powstaje w wyniku doświadczeń postrzeganych jako fundamentalne naruszenie podstawowych wartości moralnych – własnych lub cudzych – i zazwyczaj wiąże się z poczuciem winy, wstydu, gniewu, obrzydzenia, wyobcowania, utraty wiary oraz rozpadem tożsamości, sensu i poczucia człowieczeństwa”.

Istotna jest także kwestia czasu – dodaje Levi-Belz, który kieruje uniwersyteckim Centrum Bólu Psychicznego i Zapobiegania Samobójstwom im. Liora Tsfaty’ego. „Kiedy wojna się kończy, żołnierz wraca do domu i świat nagle wydaje się znacznie bardziej złożony” – mówi. „Podział na czarne i białe zostaje zburzony, świat przestaje być dychotomiczny, a człowiek może spojrzeć wstecz na wydarzenia, których doświadczył, i uświadomić sobie, że zaszły rzeczy sprzeczne z tym, w co wierzy”. Uraz moralny – dodaje Levi-Belz – może pojawić się, gdy ktoś sam coś zrobi lub jest świadkiem czegoś, co w rażący sposób narusza jego kodeks moralny. Nasilenie tego urazu może być większe, jeśli dana osoba nie próbowała powstrzymać sprawcy, a zwłaszcza gdy sprawcą była osoba będąca autorytetem. „Oczekujemy, że osoby pełniące funkcje opiekuńcze, takie jak dowódcy, będą nas chronić, dlatego w takich przypadkach uraz może prowadzić do poważnego kryzysu i szczególnie silnego cierpienia psychicznego” – mówi Levi-Belz.

Strach w Prado

Maya mieszka w centralnym Tel Awiwie i studiuje filozofię, zwłaszcza pisma Michela Foucaulta. Podczas wojny w Gazie spędziła setki dni jako oficerka HR w batalionie pancernym rezerwy. „Nie ma żadnego związku między moim codziennym życiem a służbą w rezerwie” – mówi. „To dwa różne światy, z innymi ludźmi. I szczerze mówiąc, ja też zachowuję się inaczej, mówię inaczej. To trochę jak Dr Jekyll i Mr Hyde. Podczas wojny byłam świadkiem zabijania niewinnych ludzi – rzeczy wstrząsających, o których gdybym przeczytała w Haaretz, krzyczałabym z oburzenia, ale w czasie służby przechodziły obok mnie, jakby nic się nie stało”. Jedno zdarzenie jednak pozostawiło ślad. Miało miejsce w wojskowym posterunku na południu Gazy. „Siedziałam w centrum dowodzenia” – mówi Maya. „Nagle żołnierze na warcie zauważyli pięciu Palestyńczyków przekraczających linię, której nie wolno było przekraczać, kierując się na północ Gazy. Wszyscy wpadli w panikę. Zapanował chaos. Dowódca batalionu wydał rozkaz zasypania ich ogniem, mimo że nie było potwierdzenia, że są uzbrojeni. Czołg zaczął strzelać z karabinu maszynowego. Setki kul”.

„Kiedy strzelasz przez celownik snajperski, wszystko wydaje się bliskie, jak w grze komputerowej. Twarzy ludzi, których zabiłeś, się nie zapomina. To zostaje z tobą.

Snajper

Cztery z pięciu osób zginęły. „Kilka godzin później buldożer D9 zakopał je w piasku. Gdy zapytałam dlaczego, powiedziano mi, że chodzi o to, żeby psy ich nie zjadły i nie rozniosły chorób. Tego, który przeżył, zamknięto w klatce na posterunku i powiedziano, że trzeba poczekać na funkcjonariusza Shin Bet, który go przesłucha”. Ale tego dnia nikt z Shin Bet nie przyszedł. „Spędziłam noc na posterunku, ale nie mogłam zasnąć; byłam tam jedyną kobietą. Nagle kilku żołnierzy mnie zawołało, więc poszłam z nimi do klatki. Palestyńczyk siedział tam skuty i z zasłoniętymi oczami, wyglądał na zmarzniętego. Nagle jeden z żołnierzy wyjął penisa i zaczął na niego oddawać mocz. Krzyknął: ‘To za Be’eri, ty skurwysynu, to za Novę’”. Nikt nie mógł przestać się śmiać. „Może ja też się śmiałam”. Następnego dnia przyjechał przesłuchujący z Shin Bet. „Był z nim przez 10 minut i powiedział, że to tylko człowiek próbujący wrócić do domu na północy Gazy, że nie ma nic wspólnego z Hamasem, więc go wypuszczono” – mówi Maya, która kilka tygodni później została zwolniona ze służby. Ale to, co zobaczyła, pozostało z nią. „Czułam się jak hipokrytka, brudna. Brałam trzy prysznice dziennie; obraz jego bezradności nie dawał mi spokoju. Myśli nieustannie mnie dręczą – jak mogłam po prostu stać i nic nie zrobić? Jak mogłam ja, ktoś, kto uważa się za moralnego, pomaga uchodźcom i chodzi na protesty, zgodzić się na to? Dlaczego nic nie powiedziałam i co to mówi o mnie? Nie mam odpowiedzi”. Maya nie jest jedyną osobą z tego posterunku, która cierpi na uraz moralny. Yehuda również tam służył, w innym czasie, podczas swojej służby rezerwowej. „Mój pluton jeździł hummerami i pełnił rolę szybkiej reakcji w sektorze” – mówi. „Był też hummer dowodzony przez oficera o amerykańskim imieniu. Służył tam od wielu miesięcy i gdy jedna brygada odchodziła, dołączał do następnej. Był dziwny, podejrzany człowiek”.

„To zniszczyło wszystko, co myślałem o armii, o nas, o sobie. Co jeszcze dzieje się w piwnicach? Jakie inne tajemnice ukrywamy?”

Eitan

„Za każdym razem, gdy pytano go o przeszłość, mówił coś innego, a jeśli się go dopytywało, wpadał w złość. Nie było jasne, czy wojna go złamała, czy taki był wcześniej, ale wykonywał swoją robotę, więc nikt nie zadawał pytań”.Pewnej nocy Palestyńczyk zbliżył się do posterunku.„Ruszyliśmy dwoma hummerami” – mówi Yehuda. „Ja dowodziłem jednym, a ten amerykański oficer drugim. Gdy dotarliśmy na miejsce, Palestyńczyk natychmiast podniósł ręce. Było oczywiste, że jest nieuzbrojony.Oficer podszedł, odczekał kilka sekund i po prostu strzelił – bez zadawania pytań, bez jakiegokolwiek działania ze strony podejrzanego”.Yehuda był w szoku. Wrócili do bazy i obejrzeli nagranie z drona.„To morderstwo, zwykłe morderstwo” – powiedział jeden ze starszych oficerów.Ale zdecydowano się nic nie robić. Sprawę zamieciono pod dywan. Do dowództwa zgłoszono zabicie terrorysty. Nie przeprowadzono nawet odprawy.„Ten oficer dalej służył, jakby nic się nie stało. A ja nic nie powiedziałem. Nikt o tym nie wspomniał nawet podczas końcowego podsumowania służby – jakby to się nigdy nie wydarzyło”.Dwa miesiące później Yehuda pojechał z żoną do Madrytu. Pewnego dnia odwiedzili muzeum Prado. Jego żona jest doktorantką historii sztuki; on – jak mówi – nie zna się na tym.Nagle znalazł się przed obrazem Goi.

„Jeśli uznamy, że wielu żołnierzy cierpi na uraz moralny, jak to się ma do frazesu o najbardziej moralnej armii świata?”

Oficer zdrowia psychicznego

„Nie interesowałem się szczególnie, ale nagle stałem obok obrazu przedstawiającego bezbronnego człowieka z podniesionymi rękami, stojącego naprzeciw żołnierzy z karabinami” – mówi Yehuda. „Podszedłem bliżej i przypomniało mi to dokładnie to, co się wydarzyło. Wyraz jego oczu, strach, przerażenie.Nie mogłem przestać patrzeć. Zacząłem się pocić. To było straszne, a potem nagle zacząłem płakać. Nigdy nie płaczę i nie rozumiałem, co się ze mną dzieje.Moja żona patrzyła na mnie przerażona. Pytała: ‘Co się stało? Co się stało?’ – a ja nie wiedziałem, co odpowiedzieć. Byłem zdruzgotany. Ludzie nie mogli przestać się na mnie patrzeć. Spróbuj wytłumaczyć, dlaczego płaczesz w środku muzeum”. Tamtej nocy Yehuda obiecał żonie, że po powrocie do Izraela pójdzie na terapię.„Próbuję nauczyć się to zaakceptować, ale to trudne” – mówi. „Wstyd mnie nie opuszcza. Jak stałem się kimś, kto stoi z boku i nie robi tego, co słuszne?”

Wspomnienia z pokoju przesłuchań

Niektórzy żołnierze twierdzą, że ich uraz moralny wynika z metod stosowanych podczas walk w Gazie, z których wiele po raz pierwszy opisał Haaretz. Na przykład kilku snajperów z Brygady Nahal strzelało do Palestyńczyków szukających pomocy – przekroczyli oni arbitralnie wyznaczoną przez armię linię. „Kiedy strzelasz przez celownik snajperski, wszystko wydaje się bliskie, jak w grze komputerowej” – mówi jeden z nich. „Twarzy ludzi, których zabiłeś, się nie zapomina. To zostaje z tobą. Od czasu mojego zwolnienia ze służby moczę się w nocy; czuję się, jakbym został sam, jakby nikt nie mógł mi pomóc. Spędziłem miesiąc w szpitalu. Próbowali mi tłumaczyć, że muszę to zaakceptować, że nie da się cofnąć czasu. Łatwo im mówić. To nie oni, którzy za każdym razem, gdy zamykają oczy, widzą, jak ktoś dostaje kulę w czoło”.

Niektórzy żołnierze mówią o urazach psychicznych po zobaczeniu, jak Palestyńczyków wykorzystywano jako żywe tarcze, albo po byciu świadkami grabieży i wandalizmu. „Wchodziliśmy do palestyńskich domów i ludzie czerpali przyjemność z niszczenia” – mówi jeden z nich. „Widziałem ludzi zabierających sprzęt elektryczny, złote naszyjniki, pieniądze – wszystko. Niektórzy mówili, że wszyscy Arabowie to naziści i że okradanie nazistów to błogosławieństwo. Byłem zniesmaczony, ale nic nie powiedziałem. Szczególnie bolało mnie, gdy palono zdjęcia Palestyńczyków albo na nie oddawano mocz. Co to właściwie daje? Raz jeden z żołnierzy zauważył, że czuję się z tym źle, i powiedział: ‘Co z tobą? Oni i tak tu nie wrócą; ich historia jest skończona’. Nic nie odpowiedziałem; tylko skinąłem głową”.

Były też działania jednostki 504, której jednym z zadań było przesłuchiwanie więźniów. „Działaliśmy na północy Gazy i złapaliśmy jednego członka Hamasu w domu. Dostaliśmy rozkaz pilnowania go, dopóki nie przyjedzie przesłuchujący z 504” – wspomina Eitan. „Zawsze działają parami – przesłuchujący i żołnierz bojowy. Gdy przyjechali, staliśmy na straży przy wejściu do domu i mogłem widzieć i słyszeć całe przesłuchanie”. Eitan mówi, że w pewnym momencie przesłuchujący zdjął więźniowi spodnie i bieliznę.„Wziął kilka opasek zaciskowych i przymocował jedną do jego penisa, a drugą do jąder. Zadał pytanie, a gdy ten nie odpowiedział, zaciskał opaski. Powtarzali to w kółko; był straszny krzyk. Nie przestawał krzyczeć, jakby dusza wychodziła z jego ciała. W końcu zaczął mówić; wszystko z niego wyszło, a przesłuchujący zdjął opaski i wsadził go do ciężarówki. Musieli go zabrać do ośrodka zatrzymań”. Od tego czasu – mówi Eitan – krzyk nie daje mu spokoju. „To zniszczyło wszystko, co myślałem o armii, o nas, o sobie. Jeśli jesteśmy zdolni do robienia tak strasznych rzeczy bez wiedzy cywilów, to co jeszcze dzieje się w piwnicach? Jakie inne tajemnice ukrywamy?”

„Kiedy mówiono o tym, że wszyscy terroryści zostali zabici dzięki specjalnym środkom używanym w tunelach, ludzie się ekscytowali, a mnie to przypominało Holokaust.”

Guy

Eksperci twierdzą, że takie urazy psychiczne mogą dotyczyć także osób, które nie brały bezpośredniego udziału w walkach. Ran, na przykład, nie spędził ani jednego dnia w Gazie. Był oficerem sił powietrznych w rezerwie, pracującym w sztabie obrony w Tel Awiwie, w jednostce odpowiedzialnej za planowanie nalotów. „Po 7 października wszystko się zmieniło” – mówi. „Wszystko, co wiedziałem o tzw. stratach ubocznych, przestało obowiązywać. Planowaliśmy i zatwierdzaliśmy ataki, o których wiedzieliśmy, że spowodują śmierć dziesiątek cywilów, czasem więcej. I to nie miało znaczenia. Mój kuzyn został zamordowany na festiwalu Nova. Byłem zaślepiony zemstą i gniewem. To, co się działo, było nieproporcjonalne. Z każdym dniem coraz bardziej mnie to obciążało. W jednej chwili planowaliśmy atak, w którym miały zginąć dzieci, a chwilę później siedzieliśmy przy hamburgerze na ulicy Ibn Gabirol. To dysonans, którego nie da się powstrzymać, i czułem, jakby na moim czole zaczynał się pojawiać jakiś znak”. Moment kryzysu nastąpił – jak mówi – 18 marca ubiegłego roku, kiedy Izrael zerwał zawieszenie broni z Hamasem i przeprowadził noc nalotów. Zginęły setki ludzi, głównie cywile. „Nie mogłem już w tym uczestniczyć. Czułem, że jeśli będę dalej służył, zdradzę wszystko, co jeszcze we mnie dobre, osobę, którą chcę być” – mówi Ran. Nie był jedyny. Kilku pilotów poprosiło o zwolnienie ze służby po tej nocy. Siły powietrzne się zgodziły, ale poprosiły, by zachowali to w tajemnicy. Ran wrócił do domu, ale nie był w stanie wrócić do pracy. „Rozwinęła się u mnie obsesja oglądania najgorszych zdjęć martwych i rannych Palestyńczyków” – mówi. „Wciąż próbuję ustalić, czy miałem z tym coś wspólnego, czy jestem odpowiedzialny za te obrazy. Mój psycholog mówi, że to tak, jakbym sam wybierał dla siebie torturę. Prosił, żebym przestał, ale nie potrafię. Czuję, że na to zasługuję.”

Moralność czy tożsamość

Oficjalnie Ministerstwo Obrony nie uznaje diagnozy urazu moralnego, która – jak zauważają eksperci – nie została jeszcze włączona do amerykańskiego Diagnostycznego i Statystycznego Podręcznika Zaburzeń Psychicznych (DSM). W związku z tym żołnierz cierpiący na uraz moralny zgłasza się do departamentu rehabilitacji ministerstwa, przechodzi komisję lekarską i zostaje uznany za osobę cierpiącą na PTSD. Choć czasem te dwa zaburzenia się nakładają, są one zasadniczo różne.Problem błędnej diagnozy to coś więcej niż kwestia terminologii. Również leczenie – jak mówi Zalsman z Narodowej Rady ds. Zapobiegania Samobójstwom – jest zasadniczo odmienne. „PTSD leczy się poprzez intensywne, stopniowe wystawianie pacjenta na traumę, aby oddzielić traumatyczne wspomnienie od reakcji emocjonalnej” – mówi.

„Uraz moralny wymaga pracy ukierunkowanej na akceptację i pogodzenie się z czynem, który wywołał kryzys. Innymi słowy, człowiek musi nauczyć się wybaczyć samemu sobie”. Może się to jednak wkrótce zmienić. Publiczna komisja powołana w październiku, aby znaleźć rozwiązania w zakresie leczenia rannych żołnierzy, ma zalecić, by departament rehabilitacji uznał uraz moralny. Według jednej z podkomisji „należy opracować protokoły leczenia, przeszkolić personel terapeutyczny i rehabilitacyjny oraz uwzględnić bezpośredni związek między urazem moralnym a zatrudnieniem, aktywnością społeczną i rolą jednostki w społeczności”.

Armia również – choć z opóźnieniem – postanowiła po cichu uznać to zjawisko; na przykład wojsko amerykańskie od lat posiada procedury leczenia takich urazów. W ostatnich miesiącach izraelscy specjaliści zdrowia psychicznego, niemal w cieniu, opracowują wstępny protokół interwencji dla żołnierzy cierpiących na uraz moralny. Rzecznik IDF nie wydał w tej sprawie żadnego oświadczenia, a cała kwestia pozostaje przemilczana, w przeciwieństwie do wielu innych działań armii dotyczących zdrowia psychicznego żołnierzy w czasie wojny. IDF odmówiły nawet używania określenia „uraz moralny”, preferując termin: „uraz tożsamości”. Wojsko zaprzecza, jakoby zmiana nazwy miała ukryty cel. Jednak niektóre źródła twierdzą inaczej. „To dość oczywiste, że mamy tu do czynienia z komunikatem społeczno-politycznym” – mówi oficer zdrowia psychicznego w rezerwie. „Bo jeśli uznamy, że wielu żołnierzy cierpi na urazy moralne, jak to się ma do frazesu o najbardziej moralnej armii świata? Zamiast tego wybrano określenie, które przerzuca odpowiedzialność na żołnierza, jakby problem dotyczył jego tożsamości, a nie działań, do których wysłali go przełożeni”. Inny oficer systemu zdrowia psychicznego w armii mówi, że decyzja miała na celu „znalezienie rozwiązania tymczasowego, które pozwoli leczyć tych żołnierzy bez rozdrażniania polityków.

Byłem na spotkaniu, na którym jeden z wysokich rangą oficerów powiedział: ‘Nie możemy tego nazywać urazem moralnym – czy chcemy, żeby Channel 14 nas powiesił na drzewie?’” – mówi, odnosząc się do stacji telewizyjnej sprzyjającej premierowi Netanjahu. „Taki jest obecnie klimat w armii”. Nie tylko wojsko unika bezpośredniego spojrzenia na uraz moralny – robią to także sami żołnierze. Boją się mówić o swoich uczuciach znajomym, obawiając się, że zostaną uznani za zdrajców, lewicowców lub słabych. „Kiedyś dotyczyło to PTSD, dziś dotyczy urazu moralnego” – mówi Levi-Belz z Uniwersytetu w Hajfie. „Nie chodzi tylko o poziom dowódców, ale o całe społeczeństwo.

Rząd tworzy narrację dychotomiczną: albo jesteś z nami, albo jesteś lewicowym zdrajcą – i najbardziej dotyka to młodych ludzi. Żołnierz może się obawiać, że jeśli powie o swoich wątpliwościach dotyczących tego, co robili w Gazie, zostanie uznany za kogoś obcego, kogo należy wykluczyć. A dla niego byłoby to najgorsze – poczucie całkowitego odrzucenia. Dlatego w wielu przypadkach wolą milczeć i nie szukać pomocy”. Guy, na przykład, nadal odmawia dzielenia się swoimi przeżyciami z innymi żołnierzami. Służy w jednostce specjalnej Shaldag. Od 7 października spędził setki dni na służbie rezerwowej. Tego dnia, w południe, został wezwany i wysłany do Be’eri. To, czego nie zdołał tam powstrzymać, zaczęło go prześladować. „Noszę w sobie ogromne poczucie winy. Myślę, że jest wielu takich jak ja, ale oni skierowali to gdzie indziej – w zemstę” – mówi Guy.

„Ich oczy błyszczały za każdym razem, gdy ruszaliśmy na akcję. Kiedy mówiono o zabijaniu terrorystów specjalnymi metodami stosowanymi w tunelach, ludzie się ekscytowali, a mnie to przypominało Holokaust. To mnie wstrząsnęło, ale dalej służyłem. Myślałem, że to minie”. Jedna z operacji miała miejsce w szpitalu Al-Shifa w Gazie. „Cała okolica cuchnęła śmiercią i ciałami” – mówi. „Od tego czasu nie mogę znieść zapachu spalonego mięsa.Zostałem wegetarianinem. Pamiętam moment, kiedy wszystko się załamało – gdy ten zapach przypomniał mi to, co czułem w Be’eri. To sprawiło, że zacząłem się zastanawiać: kim się staliśmy? Kim ja się stałem? Do dziś boję się odpowiedzi.”