Był człowiekiem, który dokonał wyboru. Wybrał stronę oprawców. Potem stronę tych, którzy molestują dzieci. A Francja witała go triumfalnie.
Zajmijmy się nim od A do B. Nie przez atmosferę. Przez czyny.
A. Komunista.
Sartre nigdy nie potrzebował legitymacji partyjnej. Zrobił coś lepszego. Oddał prestiż Francji na służbę państwom, które mordują, pozostając jednocześnie „wolnym” intelektualistą z Saint-Germain.
Jest rok 1952. Staje się sprzymierzeńcem Francuskiej Partii Komunistycznej (PCF). Pisze książkę „Komuniści i pokój”. Wypowiada zdanie, które podsumowuje jego osobę: „każdy antykomunista jest psem”. Przewodniczy Stowarzyszeniu Francja–ZSRR.
1954. Pierwsza podróż do Moskwy. O Gułagu wiadomo już od dawna. Kravchenko złożył już zeznania pod przysięgą w Paryżu w 1949 roku. Sartre o tym wie. Wraca do kraju. Udziela gazecie „Libération” serii wywiadów. Twierdzi, że obywatel radziecki cieszy się „pełną swobodą krytyki”. Pięć lat po procesie. Rok po śmierci Stalina. To nie jest pomyłka. To kłamstwo w służbie państwa, które zabija.
1956. Czołgi miażdżą Budapeszt. Potępia to. Zrywa z Francuską Partią Komunistyczną (PCF). Wydaje się, że to koniec. Ale tak nie jest. Powróci. Jedenaście podróży do ZSRR w latach 1954–1966. Marksizm, pisze, pozostaje „niezrównaną filozofią naszych czasów”. Pisze przedmowę do książki „Potępieni tej ziemi” i legitymizuje przemoc. Odwiedza Castro. W 1973 roku, kiedy Sołżenicyn publikuje „Archipelag Gułag”, Sartre wciąż znajduje sposób, by nazwać go „szkodliwym elementem”.
1970. W wieku 65 lat najsłynniejszy francuski filozof zostaje redaktorem naczelnym „La Cause du peuple”, gazety maoistowskiej. Sprzedaje ją na Polach Elizejskich. Wchodzi w bliskie kontakty z działaczami „Gauche prolétarienne”. W roku 1973 wraz z Serge’em July’em i Benny’m Lévy’m zakłada gazetę „Libération”. Dziedzic idei maja 1968 roku.
Oto komunista. Nie działacz komórki partyjnej. Wysoki rangą funkcjonariusz. Nie strzelał. Krył tych, którzy strzelali.
B. Druga sprawa.
Nie będziemy się rozpisywać. Zacytujemy.
26 stycznia 1977 r. w gazetach „Le Monde” i „Libération” pojawia się petycja. Broni ona trzech mężczyzn oskarżonych o nieprzyzwoite zachowania wobec dzieci w wieku 12 i 13 lat. Tekst wspomina o „pieszczotach” i „pocałunkach”. Utrzymuje się w nim, że dzieci wyraziły na to „zgodę”. Zawiera następujące zdanie: „Jeśli 13-letnia dziewczynka ma prawo do pigułki antykoncepcyjnej, to w jakim celu?”.
Petycję podpisuje Sartre. Ma 71 lat. Podpisuje ją Beauvoir. Podpisuje ją Deleuze. Podpisuje ją Barthes. Podpisuje ją Lyotard. Podpisuje ją Philippe Gavi, współzałożyciel „Libération”.
W maju 1977 roku kolejna petycja. Domaga się ona, by przepisy prawne uznały „prawo dzieci i młodzieży do nawiązywania relacji z osobami, które same wybiorą”. Sartre ponownie podpisuje petycję. Foucault podpisuje petycję. Derrida podpisuje petycję.
To nie jest chwilowa pomyłka pod wpływem alkoholu. To świadome stanowisko. Oficjalny filozof francuskiej lewicy podpisał się pod tekstem wnioskującym o zaprzestanie traktowania seksu z dwunastolatkami jako przestępstwa.
I nie spadło to z nieba.
Wiele lat wcześniej Simone de Beauvoirhttps://fr.wikipedia.org/wiki/Simone_de_Beauvoir polowała w swoich klasach licealnych. Bianca Bienenfeld miała 16 lat. Beauvoir ją zabrała, a następnie „przekazała” Sartre’owi. Bianca napisała o tym później: w wieku szesnastu lat została wykorzystana. Natalie Sorokin: Beauvoir została zwolniona z pracy w 1943 roku za uwodzenie nieletniej. Olga Kosakiewicz, uczennica, dołącza do tego, co nazywali „rodziną”. Sartre miał określenie na to, co robił: „oddziewiczenie”.
System był gotowy. Najpierw licealistki. Potem trybuna. To samo oprogramowanie. Burżuazyjny zakaz to prawdziwa zbrodnia. Dlatego łamiemy ten zakaz. Łącznie z tym, który chroni 12-letnie dziecko.
A teraz życie, w całości.
1905. Burżuazyjne pochodzenie, urodzony w Paryżu fr.wikipedia.org/wiki/Jean-Paul_Sartre. Ojciec – oficer, zmarł wcześnie. Dzieciństwo w bibliotece dziadka Schweitzera. Gimnazjum Louis-le-Grand. École Normale Supérieure.Agrégation (najbardziej selektywny konkurs państwowy szkolnictwa francuskiego, mający na celu uzyskanie uprawnień do nauczania w szkołach wyższych i na uniwersytetach). Powieść „Mdłości” w roku 1938. „Byt i nicość” w roku 1943. Egzystencjalizm staje się modą, “piwnicą”, płaszczem. W 1964 roku odrzuca Nagrodę Nobla – jedyny elegancki gest w całej karierze publicznej. Umiera w 1980 roku. Pięćdziesiąt tysięcy osób towarzyszy trumnie na cmentarzu Montparnasse.
Co robi w tym okresie z inteligencją, którą mu dano?
Tworzy postać zaangażowanego intelektualisty. Człowieka, który przemawia w imieniu historii. Człowieka, którego podpis ma siłę armii. I oddaje tę postać w służbę tego, co najgorsze.
Foucault, Derrida, Deleuze, Barthes, Lyotard filozoficznie odeszli od jego humanizmu. Nie opuścili jednak jego trybunału. Dorastali na jego dworze. Obserwując go, nauczyli się, że francuski filozof nie musi odpowiadać przed rzeczywistością, a jedynie wobec swojej sprawy. Podpisywali te same teksty. Zapełniali te same czasopisma, korzystali z usług tych samych wydawców, zajmowali te same katedry. Sartre nie napisał „Teorii francuskiej”. Stworzył tę funkcję. Ugruntowaną pozycję. Moralną bezkarność kasty.
Gdyby nie Sartre, te idee pozostałyby tylko tematem seminariów. Dzięki Sartre’owi stały się instytucją. Gallimard. „Les Temps modernes”. Vincennes. „Libération”. Liceum. Klasa maturalna. Państwo.
Wiek ten potwierdził słuszność Camusa punkt po punkcie. ZSRR upadł. Czerwoni Khmerzy mordowali. Sołżenicyn miał rację. Petycja z 1977 roku jest dziś nie do obrony. Sartre mylił się we wszystkim, co miało znaczenie – i pomógł, prestiżem swojego podpisu, zatuszować wszystko, z czym należało walczyć.
A jednak to właśnie jego wciąż pozostawia się w centrum. Camus znajduje się na półce z literaturą. Sartre w Panteonie moralnym.
Trzeba to odwrócić.
Sartre do piwnicy. Nie z ducha zemsty. Ze względu na higienę. Cywilizacja, która myli tego człowieka z sumieniem, nie jest w stanie obronić się.
NCZAS.INFO | Policja podczas akcji – zdj. ilustracyjne wygenerowane przy pomocy AI/Nano Banana.
Nagły wzrost przestępstw popełnianych w Polsce przez obywateli Kolumbii jest elementem tworzenia się nieznanego wcześniej panświatowego kartelu przestępczego kolumbijsko-ukraińskiego z polskimi akcentami.
Do końca czerwca aż 239 Kolumbijczyków usłyszało w Polsce zarzuty karne. To ponad dwa razy więcej niż rok wcześniej, gdy takich osób było 118. Żadna inna grupa migrantów nie rosła w przestępczych statystykach w podobnym tempie. Widać to najlepiej w perspektywie ostatnich czterech lat. W 2022 roku zarzuty usłyszało siedmiu Kolumbijczyków. Rok później 22. W 2024 roku było ich już 127. W całym 2025 roku 324. Licząc samo pierwsze półrocze, ten rok przebił już trzy czwarte zeszłorocznego wyniku.
Szokujące dane na temat przestępczości Kolumbijczyków ujawnił jako pierwszy bloger o pseudonimie Ator. Powołał się przy tym na oficjalne dane Centralnego Biura Śledczego Policji. Z danych tych wynika, że „boom podejrzanych podąża za boomem zezwoleń na pracę. W 2022 roku polskie urzędy wydały Kolumbijczykom 4,1 tysiąca zezwoleń na pracę. W zeszłym roku było ich już ponad 37 tysięcy. W tym samym okresie liczba podejrzanych wzrosła 46 razy. Między 2024 a 2025 rokiem liczba zezwoleń na pracę prawie się nie zmieniła. Liczba podejrzanych mimo to wzrosła ze 127 do 324 osób, o około 155 procent”.
Wszystko wskazuje na to, że rzeczywista liczba Kolumbijczyków w Polsce jest wyższa, bo tysiące przebywają tu nielegalnie. W zeszłym roku policja i Straż Graniczna ujawniły blisko 1,6 tysiąca obywateli tego kraju z przeterminowanymi dokumentami. Co czwarty ze skontrolowanych stracił już prawo pobytu. Straż Graniczna zatrzymała już 1,1 tysiąca takich osób. Niemal co drugi kontrolowany Kolumbijczyk pracował nielegalnie.
Tajny raport
W czerwcu na biurka oficerów Biura Wywiadu Kryminalnego i Centralnego Biura Śledczego Policji trafił alarmujący raport amerykańskiej DEA (Drug Enforcement Agency – Agencja Zwalczania Przestępczości Narkotykowej). Wynikało z niego, że DEA zaobserwowała niepokojący trend współpracy ukraińskich gangsterów z kolumbijskimi kartelami narkotykowymi. DEA opiera raport głównie na regularnych meldunkach tzw. „Confidential Source”, czyli tajnych informatorów uplasowanych w strukturach przestępczych (odpowiednik polskich Osobowych Źródeł Informacji).
Raport DEA trafił do Polski w ramach międzynarodowej współpracy policyjnej regulowanej przepisami Interpol, Europol, Eurojust i wzajemnymi porozumieniami między strukturami w Polsce i w USA. Zgodnie z tymi porozumieniami policjanci różnych krajów przekazują sobie regularnie wiadomości, które mogą pomóc w rozpracowywaniu struktur zorganizowanej przestępczości. Względy biznesowe powodują, że najwięcej miejsca zajmuje przestępczość narkotykowa.
Raport opisał przypadek m.in. Wojciecha Krzysztofa O. ps. „Osa” – młodego mieszkańca Łodzi, którego 16 kwietnia tego roku na lotnisku Rafaela Nuneza w Cartagenie kolumbijska policja zatrzymała z ładunkiem 4,7 kilograma kokainy ukrytej w 12 rolkach papieru drukarskiego, zabezpieczonego przed promieniowaniem bramek elektronicznych. Policyjny ekspert wyliczył wartość ładunku kokainy na 300 tysięcy dolarów.
Najciekawsze jednak było co innego: śledztwo wykazało, że „Osa” zamierzał przemycić narkotyk przez Panamę i Meksyk do Dubaju, gdzie za posiadanie tej ilości środków odurzających prawo przewiduje nawet karę śmierci. „Osa” (był poszukiwany przez łódzką policję za wykroczenie) nawiązał kontakty z kolumbijskim kartelem narkotykowym dzięki przestępczym powiązaniom z Kolumbijczykami żyjącymi w Polsce. Teraz policjanci sprawdzają każdy detal jego działalności.
Tajne spotkania
Raport DEA wskazuje też, że osobowe źródła uplasowane w środowiskach przestępczych donoszą o licznych spotkaniach gangsterów z Ukrainy z kolumbijskimi partnerami na terenie Polski. Miały one dotyczyć współpracy w rozwoju przestępczego biznesu. Zaobserwowano tutaj następujące zjawisko: Ukraińscy gangsterzy dostali dostęp do kolumbijskiej kokainy, a w zamian zaoferowali dostęp do broni i amunicji.
Z czego wynika ten bezprecedensowy sojusz? Jeszcze przed lutym 2022 roku, do krajów Unii Europejskiej za pracą i chlebem przyjechały setki tysięcy obywateli Ukrainy. Część z nich zajęła się działalnością przestępczą. Tak powstały gangi, które z czasem zaczęły zajmować coraz bardziej poważne pozycje w półświatku krajów europejskich. W Polsce przybysze zza wschodniej granicy odesłali na śmietnik historii dotychczasowe głośne, nadwiślańskie mafie, wchodząc w ich miejsce w przestępcze biznesy. Rozsiana po całej Europie diaspora ukraińska stała się więc dużym polem rekrutacji przestępców. Ukraińskie mafie osiągnęły pozycję umożliwiającą wejście w najbardziej dochodowy przestępczy biznes, czyli handel narkotykami. I to była okoliczność skłaniająca do nawiązywania kontaktu z Kolumbijczykami. Drugą był dostęp do broni. Po wybuchu wojny rosyjsko-ukraińskiej kraje Zachodu zaczęły wspierać walczącą Ukrainę dostawami broni i amunicji. W Donbasie powstały natychmiast szajki przestępcze zajmujące się kradzieżami tej broni i przemycaniem jej z powrotem do Europy. Nowoczesne pistolety maszynowe, pociski, granatniki, trafiały do gangsterów we wszystkich krajach UE. Dowodem tego są informacje policyjne mówiące o zabezpieczaniu u przestępców broni, oficjalnie wysłanej na wschód Ukrainy. Takie przypadki odnotowano w Niemczech, Wielkiej Brytanii, Szwecji i oczywiście Polsce. Co ciekawe: szajki rozkradające broń dostarczaną na front działały pod dyskretną „opieką” służb specjalnych z obu walczących stron. Zarówno SBU, jak i FSB uważały, że w ich interesie leży uzbrojenie ukraińskich przestępców. SBU miała dzięki temu bojówki możliwe w przyszłości do wykorzystania zbrojnego (np. w Polsce), FSB i GRU dozbrajały zaś gangsterów, którzy powodowali chaos w Europie, co jest w interesie Rosji. Duża część przemytu była realizowana przez otwarte na przestrzał polskie przejścia graniczne, na których strażnicy nie radzili sobie z kontrolą osób i towarów. De facto ukraińscy przestępcy przewozili przez polskie granice setki pistoletów i karabinów. Znane są też przypadki kobiet, które przekraczając granice, szmuglowały amunicję w bagażu osobistym.
Z drugiej strony gangi kolumbijskie dysponujące kokainą dostały dzięki tej sytuacji niemal nieskrępowany dostęp do nowoczesnej broni i amunicji. To uzbrojenie jest im potrzebne dla wyposażenia swoich oddziałów zbrojnych walczących z siłami rządowymi oraz przedstawicielami innych gangów. Takie okoliczności otworzyły pole do powstania gigantycznego syndykatu przestępczego.
Wielkie pieniądze
Skąd jednak nagle partnerem dla kolumbijskich karteli stały się ukraińskie gangi? Raport DEA wskazuje na trzy przyczyny. Po pierwsze te środowiska – podobnie jak Meksykanie – są bardzo hermetyczne, a przez to trudne do rozpracowania dla policji i służb. Po drugie są brutalne i zdeterminowane, przez co zyskują coraz poważniejszą pozycję w europejskim świecie przestępczym, spychając do drugiej ligi grupy przestępcze składające się z obywateli państw Starego Kontynentu. Po trzecie wreszcie: gangi ukraińskie mają do swojej dyspozycji ogromne środki finansowe.
W tym kontekście raport DEA wspomina o tym, że amerykańska administracja w czasach Joe Bidena nie była w stanie skontrolować wsparcia finansowego dla walczącej Ukrainy. Choć kraj stawiający opór agresywnej Rosji wsparto setkami miliardów dolarów, nie wiadomo, co dokładnie stało się z tymi pieniędzmi. Dofinansowywaną zachodnimi pieniędzmi Ukrainą wstrząsały liczne skandale korupcyjne – np. liczne przypadki zakupów drogich willi przez kijowskich dostojników (w tym samego Zełenskiego). Nie ma wątpliwości, że część tych pieniędzy trafiała do gangsterów. Tym bardziej że na upadającej Ukrainie świat mafii, polityki, biznesu i specsłużb przenika się. Ukraińscy gangsterzy mają broń, potężne pieniądze i apetyty na wielkie przestępcze biznesy. Kolumbijscy bossowie mają gigantyczne zasoby narkotyków, za to potrzebują pieniędzy i broni. Stwarza to więc pole do wspólnych interesów.
Niewydolne państwo
Jest jednak jeszcze jedna przyczyna. To ułomność prawa w państwach europejskich, w tym w Polsce. „Polskie przepisy karne przewidują za handel narkotykami sankcję do 20 lat więzienia – mówi dr Mateusz Mickiewicz, warszawski prawnik specjalizujący się w sprawach karnych. – Taki maksymalny wyrok grozi niezależnie od tego, czy sprawca próbuje zarobić, sprzedając tonę, czy 10 gramów narkotyku. To wprost zachęca przestępcę, który sprzedaje zakazane substancje do tego, by sprzedawał jak największe ilości”. Ale nie tylko to. Adwokat Mickiewicz na podstawie swojej sądowej praktyki wskazuje również na drugi problem: coraz bardziej przeciążone sądy i coraz większe problemy kadrowe policji. „Poważne sprawy o międzynarodowy handel narkotykami liczą setki tomów i ciągną się latami – mówi adwokat. – W tym czasie wielu cudzoziemskich gangsterów trzeba zwalniać z aresztów. Oni mimo sądowych zakazów wyjeżdżają z Polski, co dodatkowo przedłuża postępowania. A borykająca się z coraz większymi brakami ludzi i sprzętu polska policja i prokuratura ma coraz więcej zadań w zakresie zwalczania zorganizowanej przestępczości i coraz trudniej jej się z tych zadań wywiązywać”.
Kilka miesięcy temu, ujawniając rozwijającą się przestępczość ukraińskich gangów, pisaliśmy, że rozbijanie mafii czeczeńskich i ukraińskich będzie największym wyzwaniem dla Centralnego Biura Śledczego Policji. I właśnie to wyzwanie się zaczęło. Teraz do tego syndykatu dołączają Kolumbijczycy.
Od 1 września szkolne stołówki mają ograniczać mięso, a jednym z powodów podanych przez resort są zmiany klimatyczne. W sześćdziesięcio-stronicowym uzasadnieniu nie ma jednak ani jednej liczby o emisjach. Klimat ma ratować siedmiolatek przy obiedzie, a nikt nie powiedział, ile z tego wyniknie.
Redakcja HOTNEWS.pl 1 września,
Stołówka w porze obiadowej w Szkole Podstawowej nr 12 w Tomaszowie Mazowieckim. Obiady w stołówkach je około 1,1 mln uczniów podstawówek. Fot. WrS.tm.pl / Wikimedia Commons, CC0
Od dziś obowiązuje rozporządzenie Ministra Zdrowia z 16 lutego 2026 r. (Dz. U. z 2026 r. poz. 197), a szkolna kuchnia dostała w nim zadanie, którego wcześniej nie miała. Mięso ma się pojawiać na obiad dwa razy w tygodniu, raz w tygodniu obowiązkowe jest danie ze strączków bez żadnego produktu odzwierzęcego, a każdą porcję mięsa, ryby i nabiału wolno wymienić na roślinną, jeśli rodzic tak zadeklaruje.
Powody podano dwa. Pierwszy jest zdrowotny i o nim mówi się głośno. Drugim są zmiany klimatyczne i to właśnie ta część zasługuje na osobną rozmowę, bo oznacza, że jednym z narzędzi polityki klimatycznej państwa stał się obiad siedmiolatka.
Sześćdziesiąt stron uzasadnienia bez jednej liczby o emisjach
Na gov.pl resort opublikował obszerny materiał „Podstawy założeń do nowego rozporządzenia”, liczący sześćdziesiąt stron opisu przyczyn, celów i tła zmiany. Przy diecie planetarnej pada w nim zdanie, że „projektodawca wskazuje w tym kontekście na zmiany klimatyczne, zasoby wody, koszty zagospodarowania odpadów i aspekty zdrowotne”.
Przeszukaliśmy ten dokument w całości. Wyrażenie „ślad węglowy” nie pada w nim ani razu, słowo „emisje” również nie występuje. Nie ma tam żadnej tony, żadnego procentu i żadnego wyniku, jest za to kierunek, powołanie się na unijną strategię „Od pola do stołu” z 2020 r. oraz na wytyczne WHO ogłoszone 27 stycznia 2026 r.
W samym rozporządzeniu nie ma nawet tyle. Tekst prawny mówi o wywarach warzywnych, oleju rzepakowym i porcjach mleka, a o klimacie nie wspomina w ogóle. W komunikacie prasowym Ministerstwa Zdrowia „dieta planetarna” pojawia się dwukrotnie, „ślad węglowy” i „klimat” — ani razu.
Prawodawca powołał się więc na zmiany klimatyczne, ale nigdzie nie napisał, o ile ta zmiana je ograniczy.
Nie chodzi o niedopatrzenie redakcyjne. Polityka publiczna, która nie potrafi podać własnego efektu, nie jest polityką, tylko deklaracją światopoglądową — i akurat tę wpisano do przepisu obowiązującego 36 tys. placówek.
Kotlet schabowy z ziemniakami i surówką na talerzu stołówkowym. Porcja mięsa ma się pojawiać dwa razy w tygodniu i musi pochodzić z mięsa świeżego. Fot. Marycha80 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Skąd wziął się ślad węglowy na dziecięcym talerzu
Pomysł nie urodził się w Warszawie. Nazwa „dieta planetarna” pochodzi z prac komisji EAT-Lancet, wspólnego przedsięwzięcia norweskiej fundacji EAT i tygodnika „The Lancet”, którego druga odsłona ukazała się 3 października 2025 r. Proponowany tam wzorzec żywienia dopuszcza 15 g czerwonego mięsa dziennie, czyli mniej więcej jedną porcję tygodniowo, podczas gdy dzisiejsze średnie spożycie wynosi około 52 g. Cel jest otwarcie środowiskowy, bo autorzy liczą na ograniczenie produkcji mięsa przeżuwaczy o 33 proc. i spadek emisji rolnictwa o 15 proc.
Ten sam tygodnik wydał osobny zestaw prac poświęconych wyłącznie posiłkom szkolnym. Wynika z nich, że gdyby do 2030 r. każde dziecko na świecie dostawało w szkole posiłek „zdrowy i zrównoważony”, środowiskowy wpływ żywności zmalałby o połowę. To w tym miejscu szkolny obiad przestaje być obiadem, a zaczyna być narzędziem polityki klimatycznej.
Trzecim elementem układanki jest unijna strategia „Od pola do stołu”, przyjęta w 2020 r. jako część Zielonego Ładu, na którą materiał resortu powołuje się wprost. Czwartym są organizacje, które o polski przepis zabiegały i po jego ogłoszeniu ogłosiły sukces, z fundacją ProVeg na czele.
Wszystkie te dokumenty operują na modelu całego świata. Do rozporządzenia obowiązującego w polskich szkołach trafiła z nich sama konkluzja, bez przełożenia na krajowe realia i bez pytania, czy stołówka jest właściwym miejscem, żeby taki model wdrażać.
Klimatu nie ratuje się na szkolnym talerzu
Warto zestawić skalę zjawisk. Krajowa inwentaryzacja KOBiZE za 2022 r. mówi o 380,51 mln ton CO2e wyemitowanych w Polsce w ciągu roku. Sama Elektrownia Bełchatów wypuszcza do atmosfery około 100 tys. ton dwutlenku węgla na dobę i w 2023 r. wyemitowała 37,6 mln ton, najwięcej ze wszystkich elektrowni w Europie.
To tam, w energetyce, transporcie i przemyśle, rozstrzyga się polski bilans emisji. Decyzje w tych sektorach są trudne, drogie i politycznie kosztowne, bo dotyczą kopalń, elektrowni, cen prądu i miejsc pracy. Zmiana jadłospisu w stołówce nie kosztuje rządzących nic. Nie wymaga inwestycji, nie wywoła strajku i nie pojawi się w rachunku za energię. Wymaga tylko, żeby ktoś inny — w tym wypadku dziecko, jego rodzice i intendentka — zrobił coś inaczej.
Na tym polega problem z tym sposobem walki o klimat. Jest tani dla tego, kto go ogłasza, i uciążliwy dla tego, kogo dotyczy. Daje poczucie działania bez konieczności zmierzenia się z sektorami, które faktycznie emitują. A ponieważ efektu nikt nie policzył, nie da się nawet sprawdzić, czy było warto.
Danie z soczewicy. Co najmniej raz w tygodniu obiad ma być przygotowany na bazie nasion roślin strączkowych, bez dodatku produktów odzwierzęcych. Fot. Whoisjohngalt / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Trzy powody, dla których nawet ten gest może nie zadziałać
Pierwszym jest kosz. Z badań Green Rev Institute i koalicji Future Food 4 Climate wynika, że około połowa jedzenia z polskich stołówek trafia do śmieci, a jedna trzecia uczniów nie zjada całej porcji. Przeciętny uczeń zostawia dziennie 25 g jedzenia, w skali roku ponad osiem kilogramów, najczęściej ziemniaki, pieczywo, owoce i warzywa. Wyrzucony obiad obciąża środowisko dokładnie tak samo jak zjedzony, tylko nikomu się nie przydał. Jeśli danie ze strączków będzie lądowało w koszu częściej niż kotlet, cała rzecz obróci się przeciwko własnemu celowi.
Drugim powodem jest kolacja. Dziecko, które nie zjadło obiadu w szkole, zje coś w domu, a jeśli będą to parówki, nic nie zostało ograniczone, tylko przesunięte ze stołówki do domowej kuchni. Model globalny tego nie widzi, bo zakłada, że posiłek szkolny zastępuje inny posiłek, podczas gdy w praktyce często go tylko poprzedza.
Trzeci powód jest najbardziej prozaiczny. W Systemie Informacji Oświatowej posiadania stołówki nie wykazało 8371 szkół podstawowych, czyli 58 proc. wszystkich, oraz 10 686 szkół ponadpodstawowych, czyli 97 proc. Przepis reguluje środowiskowy wymiar posiłku w placówkach, z których większość żadnego posiłku nie gotuje.
Po drugiej stronie rachunku stoi dziecko
Gdyby ta regulacja nic nie kosztowała, można by ją potraktować jako nieszkodliwy gest. Rzecz w tym, że kosztuje, i to nie tego, kto ją ogłosił.
W sierpniu 2025 r. Komitet Żywienia ESPGHAN, europejskiego towarzystwa gastroenterologii i żywienia dzieci, ogłosił stanowisko oparte na systematycznym przeglądzie piśmiennictwa, obejmujące dane o mniej więcej 1500 dzieciach na diecie wegańskiej („Journal of Pediatric Gastroenterology and Nutrition”, t. 81, nr 5). W podsumowaniu nowych ustaleń znalazło się zdanie, którego trudno nie zauważyć:
Nie ma udowodnionych korzyści zdrowotnych diety wegańskiej w dzieciństwie.
Wcześniejsze stanowisko tego samego komitetu z 2017 r. mówiło wprost, że dziecko rozszerzające dietę powinno dostawać produkty bogate w żelazo, w tym mięso.
Uczciwość każe dodać, że ESPGHAN stwierdza również brak istotnych różnic we wzroście i BMI w większości badań, a całość dowodów uznaje za niekonkluzywne. Za to warunki, jakie stawia, są bardzo konkretne i obejmują stały nadzór pediatry, regularne konsultacje dietetyka, suplementację witaminy B12 oraz monitorowanie żelaza, wapnia i witaminy D.
Polskie dane pochodzą z badania Małgorzaty Desmond i współpracowników, opublikowanego w „American Journal of Clinical Nutrition”, które objęło 187 dzieci w wieku od pięciu do dziesięciu lat: 52 wegan, 63 wegetarian i 72 dopasowanych rówieśników jedzących mięso. U dzieci wegańskich wyczerpane zapasy żelaza stwierdzono w 30,2 proc. przypadków wobec 12,8 proc. w grupie porównawczej, łagodną niedokrwistość u 6 proc. wobec zera, a prawdopodobny niedobór witaminy B12 u 13 proc. wobec 3 proc. Zawartość mineralna kości w odcinku lędźwiowym była u nich niższa o 5,6 proc. Czeskie badanie z tej samej serii wykazało niedobór jodu u 41,9 proc. dzieci wegańskich wobec 19,6 proc. jedzących wszystko.
Obraz nie jest jednostronny. Metaanaliza z 2025 r. w „Critical Reviews in Food Science and Nutrition”, która objęła 59 badań i 48 626 uczestników, pokazuje u dzieci na dietach roślinnych lepszy profil lipidowy i mniej tkanki tłuszczowej, ale zarazem niższą masę kostną, częstsze niedobory żelaza i witaminy B12 oraz niższy wzrost w grupie wegan.
Sedno sporu leży w przyswajalności. Żelazo hemowe z mięsa wchłania się wielokrotnie lepiej niż żelazo z fasoli, a obecne w daniach strączkowych fityniany i polifenole dodatkowo to wchłanianie blokują. Witamina B12 nie występuje w roślinach w formie przyswajalnej dla człowieka, a DHA, z którego zbudowane są błony neuronów i siatkówki, pochodzi z ryb i produktów zwierzęcych. Podobnie jest z jodem, wapniem, selenem i witaminą A.
Fasolka po bretońsku. Strączki mają być podstawą obowiązkowego dania bezmięsnego oraz alternatywą dla porcji mięsa i ryby. Fot. Abraham / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Czego rozporządzenie nie dołożyło
Jedno zabezpieczenie w przepisie jest i trzeba to odnotować. Napoje roślinne dopuszczone do szkół muszą być wzbogacone co najmniej w wapń i witaminę B12, co wynika z § 1 ust. 1 pkt 7.
Poza tym nie ma nic. Rozporządzenie nie wymaga suplementacji, nie nakazuje monitorowania stanu odżywienia dziecka, dla którego rodzic zamówił wyłącznie warianty roślinne, i nie przewiduje żadnego kontaktu z dietetykiem. Żelazo, jod, DHA i witamina A zostają poza systemem, a więc dokładnie te składniki, których pilnowania wymaga ESPGHAN.
Powstaje z tego wymiana, której nikt nigdzie nie zapisał. Po jednej stronie jest wymierne ryzyko żywieniowe dziecka, po drugiej korzyść środowiskowa, której rozmiaru nie podał żaden dokument.
Szklanka mleka. Obie dzienne porcje mleka lub produktów mlecznych wolno zastąpić napojami roślinnymi, jeśli są wzbogacone w wapń i witaminę B12. Fot. PotatoCow25 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0
Część rodziców po prostu zrezygnuje
Obiad w szkolnej stołówce nie jest obowiązkowy. To usługa, za którą rodzic płaci od kilku do kilkunastu złotych dziennie i z której rezygnuje się przez niezapłacenie za kolejny miesiąc, bez wniosku, protestu i podawania powodów.
Nastroje już to zapowiadają. W badaniu Food Research Institute wprowadzenie co najmniej jednego posiłku roślinnego w tygodniu ocenia pozytywnie 38 proc. ogółu badanych, ale wśród samych rodziców już tylko 30 proc. Osiem punktów procentowych różnicy to nie szum statystyczny, tylko sygnał od grupy, która płaci rachunek. Dyrektorka jednej z małopolskich szkół podstawowych podsumowała rzecz w rozmowie z „Do Rzeczy” jednym zdaniem: „Nie wróżę nowym zasadom powodzenia”. Jej argument nie jest światopoglądowy, lecz obserwacyjny, bo dzieci wybierają drób i pierogi, a warzywa oddają.
I to jest prawdziwy koszt tej regulacji. Nie taki, że dzieci zachorują na krzywicę, tylko taki, że stołówka straci część rodzin. A szkolna stołówka bywa w polskich warunkach jedynym miejscem, w którym dziecko z domu, gdzie nikt nie gotuje, dostaje ciepły posiłek z warzywami. Jeśli reforma ogłoszona w imię klimatu wypchnie z niej choćby kilka procent rodzin, przegra na obu polach naraz.
Bo klimat wygrywa się na kopalniach, w elektrowniach i w transporcie, a nie na talerzu dziecka, które ma przed sobą piętnaście minut przerwy obiadowej. Przesuwanie tego ciężaru na siedmiolatka jest wygodne dla urzędu i trudne do obrony wobec rodzica. Zwłaszcza gdy nikt nie potrafi powiedzieć, ile z tego wyniknie.
Wojna i dług publiczny łączą się w fatalną spiralę, która zadecyduje o tym, które kraje przetrwają nadchodzący kryzys walutowy. Rządy zaangażowały się w konflikty na Ukrainie i w Iranie, a także w narastającą konfrontację między Stanami Zjednoczonymi a Chinami, obciążone już długiem nagromadzonym przez dekady niekompetencji fiskalnej. Teraz zwiększają wydatki wojskowe, subsydiują krajowy przemysł, restrukturyzują łańcuchy dostaw i zaciągają jeszcze większe pożyczki, aby przygotować się na konflikty, do których przyczyniła się ich własna polityka zagraniczna.
Stany Zjednoczone, Chiny, Francja, Wielka Brytania i Japonia mają już długi publiczne brutto przekraczające ich całkowitą roczną produkcję gospodarczą. Rosja wykorzystała znaczną część swojego Funduszu Dobrobytu Narodowego na sfinansowanie wojny na Ukrainie, podczas gdy rządy zachodnie zamroziły około 300 miliardów dolarów rosyjskich aktywów państwowych. Państwa Zatoki Perskiej są zmuszone do zwiększenia wydatków na obronę z powodu konfliktu z Iranem, a Europa zobowiązała się do zwiększenia wydatków związanych z NATO do 5% PKB do 2035 roku. Trump chce zwiększyć roczne wydatki USA na obronę o 500 miliardów dolarów do 1,5 biliona dolarów, a mimo to Waszyngton zaciąga już nowe długi tylko po to, by spłacić odsetki od długu, który zgromadził jeszcze przed rozpoczęciem ostatniej rundy wojen.
Ci ludzie mówią o wydatkach wojskowych, jakby pieniądze powstały z niczego i nie pociągały za sobą żadnych konsekwencji. Państwo nie ma wrodzonego bogactwa. Każdy pocisk rakietowy, każdy dron, każdy pakiet uzbrojenia, każdy program pomocy zagranicznej i każda operacja wojskowa muszą być finansowane z podatków, pożyczek lub inflacji. Podatki drenują kapitał z produktywnej gospodarki, pożyczki rządowe konkurują z kapitałem prywatnym, a inflacja po cichu obniża siłę nabywczą każdego. Politycy wybierają dług, ponieważ pozwala im on ukryć koszty do czasu wyborów i odgrywać rolę cesarza, zostawiając rachunek przyszłym pokoleniom.
Rentowność 10-letnich amerykańskich obligacji skarbowych wzrosła prawie trzykrotnie w ciągu pięciu lat, osiągając 4,3%, co oznacza, że Waszyngton musi sfinansować znacznie więcej długu przy znacznie wyższych stopach procentowych. To podstawowa matematyka, której klasa polityczna nie chce uznać. Rząd może przetrwać z 10 bilionami dolarów długu, gdy stopy procentowe są bliskie zeru, ale ta sama struktura fiskalna staje się niemożliwa, gdy dług się mnoży, a koszty pożyczek normalizują.
Każdy dodatkowy dolar wydany na odsetki to dolar, którego nie można przeznaczyć na utrzymanie infrastruktury, obniżki podatków ani wspieranie rzeczywistego wzrostu gospodarczego. Rząd zaciąga wówczas kolejne pożyczki na spłatę odsetek, jeszcze bardziej zwiększając dług, który pierwotnie stworzył problem.
Próba odłączenia gospodarek narodowych od geopolitycznych rywali pociągnie za sobą kolejne ogromne koszty. Europa zrezygnowała z taniej rosyjskiej energii, a potem zastanawiała się, dlaczego jej przemysł nie jest już konkurencyjny. Zachód chce zmniejszyć swoją zależność od chińskiej produkcji i pierwiastków ziem rzadkich, ale odbudowa tych łańcuchów dostaw będzie wymagała subsydiów, ceł, kontroli i lat kosztownych inwestycji. Pozycja Iranu wokół Cieśniny Ormuz pokazuje, jak szybko konflikt regionalny może zagrozić szlakowi, którym wcześniej transportowano około jednej piątej światowych dostaw ropy naftowej. Każda próba zapewnienia bezpieczeństwa gospodarczego poprzez przymus polityczny podnosi ceny, obniża efektywność i wymusza jeszcze większe zadłużenie rządu.
Po dekadach deficytu Stany Zjednoczone są uzależnione od kapitału zagranicznego. Wartość inwestycji zagranicznych w Ameryce przewyższa amerykańskie inwestycje zagraniczne o około 27 bilionów dolarów. Prerogatywa waluty rezerwowej pozwoliła Waszyngtonowi finansować operacje wojskowe, deficyt handlowy i wydatki rządowe na skalę, której żaden inny kraj nie byłby w stanie udźwignąć. Jednak sankcje, militaryzacja systemów płatniczych i konfiskata aktywów rządowych doprowadziły rządy innych państw do zmniejszenia zależności od dolara. Stany Zjednoczone nie mogą w nieskończoność używać dolara jako broni politycznej, jednocześnie oczekując, że reszta świata będzie bezwarunkowo finansować ich długi.
Polska zbroi się po zęby – 186 mld na wojsko + 147 mld odsetki od kredytów = 53% budżetu państwa
Europa znajduje się w jeszcze bardziej rozpaczliwej sytuacji, decydując się na zbrojenia, podczas gdy jej gospodarka stoi w miejscu, społeczeństwo się starzeje, a państwo opiekuńcze pochłania moce produkcyjne sektora prywatnego. Francja nie może zreformować swojego systemu emerytalnego bez wywołania niepokojów społecznych. Niemcy zniszczyły swoją przewagę energetyczną, aby uspokoić Brukselę i alarmistów klimatycznych. Wielka Brytania tonie w długach, jednocześnie zachowując się tak, jakby nadal była imperialną potęgą militarną. Rządy te nie są już w stanie wywiązać się z obietnic złożonych swoim obywatelom, a mimo to dobrowolnie przeznaczają setki miliardów na geopolityczną konfrontację, która nie ma ani jasnego celu, ani jasnego wyjścia.
Cykl wojenny zaostrzy teraz kryzys zadłużenia państwowego, ponieważ nie są to zjawiska niezależne od siebie. Wojna zwiększa wydatki i inflację; inflacja podnosi koszty kredytów; wyższe stopy procentowe pogłębiają deficyt; a pogarszające się finanse publiczne osłabiają zdolność kraju do przetrwania wojny. Politycy reagują podnosząc podatki, wprowadzając kontrole i żądając dalszych poświęceń od społeczeństwa, jednocześnie odmawiając zmiany własnej polityki. Wraz z pogarszaniem się sytuacji finansowej państwo staje się bardziej autorytarne, ponieważ przymus zastępuje utracone zaufanie.
Narody, które wyjdą z tego najsilniejsze, niekoniecznie będą tymi, które obecnie posiadają największe armie. Władza przejdzie w ręce rządów zdolnych do samodzielnego finansowania się bez niszczenia swoich walut i rujnowania krajowych gospodarek.
Zachód wkracza w tę walkę z rekordowym zadłużeniem, starzejącymi się społeczeństwami, słabnącym zaufaniem politycznym i przywódcami, którzy wierzą, że każdy kryzys można rozwiązać kolejną aukcją obligacji. Przygotowują się do niekończącej się wojny z pieniędzmi, których nie mają, a dług niezbędny do utrzymania władzy ostatecznie stanie się siłą, która ich zniszczy.
Od stolicy Fuggerów do atlantyckiego świata finansów
City of London: imponująca historia sukcesu
City of London to niewielkie historyczne centrum Londynu, miasta handlowego istniejącego od czasów rzymskich, mającego własną konstytucję. Jego transformacja w wiodące centrum finansowe nastąpiła głównie na skutek kryzysu górnoniemieckich domów handlowych Fugger i Welser w XVI i XVII wieku, przesunięcia europejskich osi handlowych i władzy na Atlantyk oraz rozwoju angielskiego państwa fiskalnego i wojskowego. Wojna trzydziestoletnia dodatkowo to przyspieszyła.
Nie jest to synonimem całego „Londynu”. Współczesna korporacja City of London wyewoluowała ze średniowiecznej wspólnoty obywatelskiej. Już w XII i na początku XIII wieku obywatele uzyskali prawo do samorządności i wyboru burmistrza.
Od XIII wieku Wenecja była wiodącą metropolią handlową na Morzu Śródziemnym. Dla górnoniemieckich domów handlowych Fuggera i Welsera miasto zapewniało niezbędny dostęp do rynków włoskich, lewantyńskich i innych rynków śródziemnomorskich. (1) Kompania Welser-Brun prawdopodobnie istniała już w 1411 roku; jej główny szlak handlowy prowadził z Wenecji przez Augsburg do Frankfurtu, uzupełniany połączeniami z Ulm, Norymbergą i targami w Nördlingen.
Fugger, Welser i Wenecja nie działali w oparciu o jeden ośrodek, lecz poprzez sieci faktorii handlowych, targów, portów i powiązań kredytowych. Augsburg pełnił funkcję centrum administracyjnego i księgowego dla Fuggera i Welsera; Wenecja była jednocześnie samodzielnym ośrodkiem handlowym, portem śródziemnomorskim i bramą do rynków wschodniej części Morza Śródziemnego. (2)
Sieć Fuggerów początkowo łączyła Górne Niemcy z Włochami. Augsburg był siedzibą firmy, siedzibą jej centralnego biura rachunkowego oraz centrum finansowania, handlu metalami i politycznych transakcji kredytowych. Wenecja i Norymberga miały już biura faktoringowe Fuggerów w latach 1472–1486; w tym samym czasie nawiązano pierwsze powiązania finansowe z Kurią Rzymską i Habsburgami. (3)
Fuggerowie rozszerzali swoją obecność w Wenecji od lat 70., a zwłaszcza od lat 90. XV wieku. Wenecja stała się ważnym ośrodkiem przeładunkowym i handlowym dla ich handlu miedzią i srebrem. Chociaż sama Wenecja dominowała jako centrum handlowe od późnego średniowiecza, decydująca faza działalności Fuggerów i Welserów w Wenecji przypadła głównie na koniec XV i XVI wieku. (4) Najważniejsza wczesna oś przebiegała przez Augsburg – Tyrol – Wenecja – Rzym.
Dzięki szlakowi morskiemu do Indii Antwerpia stała się metropolią handlową.
Aż do odkrycia przez Portugalczyków morskiego szlaku do Indii, rodzina Welserów nadal sprowadzała większość indyjskiego pieprzu przez Wenecję. Od 1505 roku handel gwałtownie przesunął się na oś Lizbona-Antwerpia. Położenie Antwerpii nad Skaldą zapewniało dostęp do Morza Północnego, a miasto miało również połączenia lądowe i rzeczne z Anglią, Francją, Świętym Cesarstwem Rzymskim, Włochami i Morzem Bałtyckim. W Antwerpii rodzina Fuggerów połączyła środkowoeuropejski handel metalami z Lizboną, a portugalski handel z Indiami. Miedź z Tyrolu i Górnych Węgier była transportowana przez Antwerpię do Lizbony; portugalscy kupcy wykorzystywali ją jako towar w handlu z Afryką i Indiami. W przeciwnym kierunku, przyprawy i towary kolonialne płynęły przez Antwerpię do Augsburga, Frankfurtu, Lipska i Norymbergi. (5)
Antwerpia stała się głównym centrum dystrybucji przypraw w Europie Środkowej; targi we Frankfurcie i Lipsku, a także targi w Norymberdze, połączyły ją z rynkami krajowymi. Dla porównania, dawny import pieprzu z Wenecji stał się podporządkowany gospodarczo.
Wenecja nadal była ważną metropolią handlową i finansową, ale stopniowo traciła na znaczeniu w porównaniu z bezpośrednimi połączeniami morskimi Portugalii z Indiami i Antwerpią, będącą europejskim węzłem przeładunkowym.
Szlak lądowy wiódł z Wenecji przez Adygę, przełęcz Brenner i Tyrol do Augsburga, Norymbergii oraz regionów Renu i Dunaju. To położenie uczyniło Wenecję naturalnym południowym odpowiednikiem górnoniemieckich kompanii handlowych. (6)
Dla Fuggera i Welsera nie oznaczało to nagłego opuszczenia Wenecji, lecz raczej dywersyfikację szlaków:
Wenecja nadal miała duże znaczenie dla obrotu towarami włoskimi, lewantyńskimi i śródziemnomorskimi, a także dla dostępu do kurii i włoskich rynków finansowych.
Antwerpia stała się centralnym węzłem handlu towarami, kredytów i informacji w północno-zachodniej Europie.
Lizbona i Sewilla połączyły kompanie górnoniemieckie z handlem Portugalii z Indiami i hiszpańskim regionem Atlantyku.
Augsburg pozostał ośrodkiem administracyjnym, księgowym i kapitałowym, skąd kontrolowano faktorie handlowe.
Antwerpia była jednym z centralnych ośrodków handlowych i finansowych Europy przez kilka dekad XVI wieku. Jej szczególną funkcją było połączenie nowych atlantyckich i azjatyckich szlaków morskich z obszarami produkcji, wydobycia i sprzedaży Europy Środkowej – oraz finansowanie tych przepływów towarów za pomocą kredytów, weksli i rynku kapitałowego. (7)
Antwerpia była zatem przede wszystkim ośrodkiem przeładunkowym, dystrybucyjnym i informacyjnym, a nie tylko portem. Było to miejsce, gdzie towary nie tylko odsprzedawano, ale także pakowano, finansowano na kredyt, ubezpieczano i opłacano wekslami. (8)
Antwerpska Giełda Papierów Wartościowych (Beurs), otwarta w 1531 roku, była pierwszą giełdą towarową w Europie. Stworzyła stałą instytucję, gdzie kupcy „wszystkich narodów i języków” mogli prowadzić interesy; jej model wpłynął później na podobne instytucje w Londynie i Amsterdamie.
Ich funkcja ekonomiczna wykraczała poza handel towarami:
Weksle były przedmiotem obrotu, okazywania i płacenia.
Kupcy otrzymywali kredyty handlowe i dostawcze.
Zorganizowano ubezpieczenie i finansowanie transportu morskiego.
Pożyczki publiczne i obligacje rządowe znalazły nabywców.
Ceny, wieści o zbiorach, przybyciu statków, wojnach i zaległościach płatniczych krążyły błyskawicznie. To przekształciło Antwerpię w rynek kapitałowy. Cesarz Karol V zaciągał tam duże pożyczki, częściowo za pośrednictwem bankierów takich jak rodzina Fuggerów; miasto zostało zintegrowane z systemem finansowym monarchii Habsburgów.
Dla społeczeństw Górnych Niemiec Antwerpia była północno-zachodnim odpowiednikiem Wenecji w Europie. Wenecja łączyła Augsburg z Morzem Śródziemnym i Lewantem; Antwerpia łączyła Augsburg z Atlantykiem, Anglią, Portugalią, a pośrednio z Azją i Ameryką.
Fugger i Welser utrzymywali przedstawicieli i placówki handlowe w Antwerpii. Sprzedawali między innymi miedź środkowoeuropejską oraz importowali portugalskie przyprawy i inne towary, którymi handlowali na duże odległości. Miedź miała szczególne znaczenie strategiczne: Portugalia potrzebowała jej do handlu wzdłuż wybrzeża Afryki Zachodniej oraz do zaopatrzenia handlu z Indiami. Przepływ pieniędzy i towarów nie był zatem liniowy, lecz wiązał się z dostawami metali, importem przypraw, kredytami i transakcjami wymiany w ramach jednej sieci.
Złoty wiek Antwerpii był krótki: trwał mniej więcej od 1500 do lat 80. XVI wieku. Następnie nadeszły konflikty religijne i powstanie Holendrów przeciwko panowaniu hiszpańskiemu.
17 sierpnia 1585 roku wojska Aleksandra Farnesego odbiły Antwerpię dla korony hiszpańskiej po oblężeniu trwającym około czternastu miesięcy, podczas gdy Holandia i Zelandia pozostały na zbuntowanej północy. (9)
Po zdobyciu Antwerpii mieszkańcy i kupcy stanęli przed wyborem: poddać się Filipowi II i porządkowi katolickiemu, czy emigrować. Wielu protestanckich kupców, rzemieślników, drukarzy, przedsiębiorców i wykwalifikowanych robotników opuściło Antwerpię; znaczna ich liczba przeniosła się do miast Republiki, zwłaszcza do Amsterdamu.
Decydującym ciosem dla gospodarki była blokada ujścia Skaldy. Prowincje północne kontrolowały dostęp do Morza Północnego i blokowały ruch rzeczny do Antwerpii. W rezultacie port utracił bezpośredni dostęp do morza; blokada – z przerwami i zmianami w jej działaniu – utrzymywała się zasadniczo do końca XVIII wieku.
Zdobycie Antwerpii w 1585 roku i zamknięcie rzeki Skaldy doprowadziły do exodusu kupców, kapitału i ekspertów. Antwerpia straciła prawie połowę ludności.
Amsterdam przejął teraz na nowych zasadach funkcje handlu, giełdy, ubezpieczeń morskich i finansowania międzynarodowego. Antwerpia pozostała ważnym portem, ale nigdy nie odzyskała wczesnonowożytnej dominacji nad Amsterdamem, a później Londynem. (10)
W 1609 roku imigranci z południowych Niderlandów stanowili około jednej trzeciej kupców Amsterdamu; wielu z nich było młodymi mężczyznami z ograniczonym kapitałem początkowym. (11)
Amsterdam korzysta z otwarcia
Przed powstaniem Amsterdam był raczej północnym portem zewnętrznym w strefie handlowej, której głównym ośrodkiem była Antwerpia. Dopiero rozdrobnienie tego wspólnego obszaru gospodarczego wymusiło reorganizację: ponieważ Antwerpia nie nadawała się już do użytku dla Republiki, Amsterdam stał się głównym węzłem holenderskiej żeglugi, handlu i wymiany informacji. (12)
Nie należy lekceważyć znaczenia połączeń Morza Północnego i Bałtyckiego: Amsterdam miał bazę morską, która po 1585 r. pozwalała mu łączyć dawną funkcję pośredniczącą Antwerpii z własnymi organizacjami żeglugowymi i handlowymi.
W międzyczasie Londyn stał się centralnym portem Anglii, skupiającym handel, żeglugę, ubezpieczenia, wymianę walut i informacje. Giełda Królewska (Royal Exchange), założona w 1565 roku i oficjalnie otwarta dekretem królewskim w 1571 roku, stała się instytucjonalnym miejscem spotkań kupców, brokerów i pożyczkodawców. Co ważne, model ten nie wziął się znikąd, lecz z Antwerpii – Thomas Gresham znał tamtejszą giełdę, która posłużyła za wzór dla Giełdy Królewskiej (Royal Exchange). (13)
Wojna trzydziestoletnia jako akcelerator
Wojna w latach 1618–1648 miała dla Londynu przede wszystkim pośrednie znaczenie. Święte Cesarstwo Rzymskie zostało zdewastowane, rozbite politycznie i osłabione gospodarczo. Dotknęło to regiony, w których górnoniemieckie domy handlowe i Liga Hanzeatycka utrzymywały swoje tradycyjne sieci. Jednocześnie równowaga sił w Europie przesunęła się na korzyść morskich potęg Holandii i Anglii.
Chociaż Londyn nie zaznał spokoju – Anglia przeszła wojnę domową, republikę i restaurację – City uniknęło upadku imperium i nadal funkcjonowało jako port, centrum informacyjne i ośrodek kredytowy. Pod koniec XVII wieku około trzy czwarte wartości angielskiego handlu zamorskiego przypadało na Londyn.
Kluczowa różnica miała charakter polityczny i finansowy: Anglia nauczyła się finansować wojny nie tylko za pomocą dynastycznych pożyczek prywatnych, ale także podatków zabezpieczonych przez parlament, zbywalnego długu publicznego i płynnego rynku finansowego. Było to bardziej odporne niż zależność rodów Fuggerów i Welserów od indywidualnych, często niewypłacalnych, rodów książęcych.
„Rewolucja finansowa”
Po chwalebnej rewolucji z 1688 roku City na stałe związało się z państwem angielskim. Londyńscy kupcy poparli zmianę władzy i sfinansowali kolejne wojny; w latach 1689–1693 City zapewniło ponad jedną czwartą kredytów pokrytych podatkami parlamentarnymi. (14)
Podstawowymi elementami nowego porządku były:
Bank Anglii, założony w 1694 roku;
trwale zorganizowany i zbywalny dług państwowy;
Spółki akcyjne i obrót papierami wartościowymi;
Ubezpieczenia, w szczególności ubezpieczenie od ryzyka morskiego;
związek pomiędzy przychodami podatkowymi, flotą, handlem, ekspansją kolonialną i kredytem.
Bank Anglii był formalnie spółką prywatną, ale od samego początku pełnił funkcję publiczną: finansował państwo i gospodarkę oraz pomagał w budowie potężnego brytyjskiego państwa fiskalno-morskiego. Impulsem do tej innowacji finansowej była bezpośrednio potrzeba inwazji Francji na Święte Cesarstwo Rzymskie we wrześniu 1688 roku, która przeszła do historii jako wojna dziewięcioletnia ( 1688–1697) – w kontekście niemieckim nazywana zazwyczaj wojną o sukcesję Palatynatu lub wojną Ligi Augsburskiej . (15)
To dało początek strukturalnej przewadze Londynu: nie dominował tam pojedynczy dom rodzinny, lecz rynek, na który składało się państwo, bank centralny, kupcy, ubezpieczyciele, giełda papierów wartościowych i globalna sieć handlowa. W XIX wieku architektura ta stała się finansowym systemem nerwowym Imperium Brytyjskiego.
Od kapitalizmu południowoniemieckiego do atlantyckiego
Fugger i Welser reprezentowali starszy, górnoniemiecki, włosko-habsburski model: handel dalekosiężny, górnictwo, wymiana walut i pożyczanie pieniędzy dynastiom. Ich ośrodkiem władzy był Augsburg, a głównymi dłużnikami politycznymi byli przede wszystkim Habsburgowie i Korona Hiszpańska.
W połowie XVI wieku rodzina Welserów znalazła się pod presją ze strony konkurentów z Anglii i Holandii, częściowo z powodu problematycznych pożyczek – zwłaszcza udzielanych koronie francuskiej – i musiała ogłosić bankructwo na cztery lata przed wybuchem wojny trzydziestoletniej. (16)
Fuggerowie przez długi czas kontynuowali działalność górniczą i finansową; jednocześnie wysokie zadłużenie wobec Habsburgów, malejące marże zysku i reorientacja społeczna w kierunku arystokracji ziemskiej zamroziły kapitał. Działalność gospodarczą zakończyli dopiero w połowie XVII wieku, po wojnie trzydziestoletniej. (17)
Liga Hanzeatycka została osłabiona już przed 1618 rokiem przez zmiany w handlu światowym, konkurencję ze strony Niderlandów i Anglii oraz wojny w regionie Morza Bałtyckiego i Północnego. Wojna Trzydziestoletnia zadała wówczas pozostałym północnoniemieckim miastom handlowym dodatkowy, często decydujący cios; ostatni sejm hanzeatycki zwołano w 1669 roku. (18)
Sednem sprawy jest zatem to, że kapitał i siła handlowa nie migrowały mechanicznie z Augsburga czy Lubeki do Londynu. Najpierw zwyciężyła Antwerpia, potem Amsterdam; jedynie anglo-brytyjska potęga morska, kolonialna i państwowa uczyniły Londyn dominującym ośrodkiem. (19)
Brytyjskie korsarstwo jako sprywatyzowany prekursor polityki potęg morskich.
W 1572 roku Francis Drake otrzymał od Elżbiety I licencję na korsarstwo hiszpańskie, obejmujące posiadłości i statki; umieściło go to w szarej strefie między oficjalnie sankcjonowanym korsarstwem a polityką, którą Londyn celowo utrzymywał w stanie kontrowersji wobec Madrytu. Dla Johna Hawkinsa jego wczesne podróże z lat 60. XVI wieku, związane z atlantyckim handlem niewolnikami, nie mogą być utożsamiane z pojedynczym listem kaperskim. Udokumentowano jednak, że w 1585 roku Hawkins, wraz z innymi kupcami z Plymouth, uzyskał list represyjny dla Elżbiety Plymouth , upoważniający do przejęcia hiszpańskich statków i towarów. (20)
Brytyjskie korsarstwo było sprywatyzowanym prekursorem polityki potęg morskich. Korona wydała list kaperski i określiła wroga; City zapewniało kapitał, kredyty, statki, kontakty handlowe i coraz częściej instrumenty zabezpieczające przed ryzykiem. Łupy nie tylko zdobywano na morzu, ale także finansowano w Londynie, legalnie traktowano jako nagrody, ubezpieczano i przekształcano w towary. W ten sposób siła militarna, mandat państwowy i prywatne interesy połączyły się, tworząc strukturę, z której wyłoniły się bogate w kapitał kompanie handlowe Imperium. (21)
Z Nowego Amsterdamu do Nowego Jorku
W 1625 roku Holenderska Kompania Zachodnioindyjska zbudowała Fort Amsterdam na południowym krańcu Manhattanu; stałe osadnictwo i koncentracja kolonistów miały miejsce głównie pod przewodnictwem dyrektora generalnego Petera Minuita w 1626 roku. (22)
Po podboju kolonii przez Anglików w 1664 roku, osadę przemianowano na Nowy Jork. Wzdłuż palisady zbudowanej w 1653 roku na północnym krańcu holenderskiej osady Nieuw Amsterdam na Manhattanie – dawnej linii granicznej i fortyfikacji – rozwinęła się „Wall Street”. Kupcy, armatorzy, ubezpieczyciele, brokerzy i pożyczkodawcy skupili się wówczas na wschodniej stronie rzeki Dolnego Manhattanu.
Początki Wall Street sięgają holenderskiej kolonii handlowej Nowy Amsterdam, ale jej finansowy charakter ukształtował się w strefie brytyjsko-atlantyckiej. Po 1664 roku Nowy Jork został włączony do sieci handlowej, kredytowej i ubezpieczeniowej City of London. City stanowiło model systemu finansowego opartego na kredycie rządowym, wekslach, ubezpieczeniach morskich i sieciach kupieckich.
Fort Amsterdam, przemianowany kilkakrotnie po 1664 roku za czasów panowania Brytyjczyków, a ostatnio nazywany Fortem George, został zburzony po uzyskaniu przez Stany Zjednoczone niepodległości w 1790 roku. Część jego materiałów wykorzystano do rekultywacji terenu pod Battery; obecnie na jego miejscu w Bowling Green stoi Alexander Hamilton US Custom House (23).
Przełom instytucjonalny nastąpił jednak wraz z Alexandrem Hamiltonem: konsolidacja amerykańskiego długu publicznego i utworzenie Banku Stanów Zjednoczonych stworzyły zbywalne papiery wartościowe. Porozumienie Buttonwood z 1792 roku nadało temu rynkowi na Wall Street zorganizowaną formę.
Rola handlu niewolnikami na Atlantyku
Handel niewolnikami w decydujący sposób ukształtował londyński rynek finansowy – nie jako działalność marginalna, ale jako dziedzinę, w której rozwinięto, dokapitalizowano i zabezpieczono politycznie kluczowe techniki i sieci finansowe. Ponadto, pożyczki rządowe, wojny morskie, imperium, handel z Azją i Europą, a później industrializacja przyczyniły się do rozwoju londyńskiego City.
Oprócz handlu niewolnikami, zyski osiągano przede wszystkim poprzez gospodarkę plantacyjną oraz przetwórstwo i handel produktami – zwłaszcza cukrem, kawą, tytoniem i bawełną.
Transport niewolników wymagał wcześniejszego sfinansowania statków, załogi, towarów do wymiany na wybrzeżu Afryki Zachodniej i przeprawy.
Plantacje stale potrzebowały kredytów, na przykład na ziemię, maszyny, transport, zaopatrzenie i zakup niewolników.
Towary kolonialne były często wstępnie finansowane na wiele miesięcy lub lat przed ostateczną płatnością, a następnie sprzedawane, ubezpieczane i redystrybuowane przez Londyn.
Stworzyło to cykl kredytowy: londyńscy kupcy udzielali zaliczek właścicielom plantacji na Karaibach; plantacje i niewolnicy służyli jako zabezpieczenie; późniejsze zbiory cukru lub kawy miały służyć do spłaty odsetek i długów. Londyńscy „kupcy z Indii Zachodnich” stali się w ten sposób jednocześnie handlarzami, agentami komisowymi, pożyczkodawcami, a w niektórych przypadkach nawet de facto bankierami właścicieli plantacji. (24)
Miasto przekształciło niezwykle niebezpieczny i brutalny proceder w przewidywalny biznes inwestycyjny i pożyczkowy: ryzyko burzy, porwania, chorób, zamieszek i śmierci rozdzielano pomiędzy ubezpieczycieli w zamian za składki.
Lloyd’s of London stał się centralnym rynkiem dla tego rodzaju ubezpieczeń. Ubezpieczał statki, ich ładunki i rejsy w handlu niewolnikami, ale także statki z Indii Zachodnich, które wracały do Wielkiej Brytanii z produktami wytwarzanymi przez niewolników. Lloyd’s przyznaje obecnie, że czerpał znaczne zyski z handlu niewolnikami i towarów przez nich wytwarzanych. (25)
Szacuje się, że w drugiej połowie XVIII wieku działalność związana z handlem niewolnikami stanowiła od około jednej trzeciej do 40 procent dochodów z tytułu składek w brytyjskim sektorze ubezpieczeń morskich. Bezpośrednie ubezpieczenia samych rejsów niewolników szacowano na 5 do 10 procent; jeszcze większe znaczenie finansowe miało ubezpieczenie szeroko pojętej logistyki towarów na Karaibach i w koloniach. (26)
Nie tylko handel ludźmi, ale także ciągły łańcuch dostaw pracy przymusowej, transportu, importu i odsprzedaży stworzył szeroki, powtarzający się popyt na usługi finansowe.
Kupcy z Indii Zachodnich nie byli jedynie klientami Banku Anglii, ale zasiadali również w jego zarządach. Według niedawnych badań ich udział wśród dyrektorów wzrósł z 4 procent w 1760 roku do 30 procent w 1799 roku. (27)
Bank Anglii słusznie podkreśla istotne ograniczenie: jako instytucja, sam nie był bezpośrednim operatorem handlu niewolnikami. Istniały jednak powiązania osobiste i biznesowe; poszczególni prezesi i dyrektorzy byli handlarzami niewolników, właścicielami plantacji lub zaangażowani w tego typu działalność.
Wskazuje to na kluczowy mechanizm: gospodarka niewolnicza nie stanowiła po prostu odrębnego „sektora kolonialnego”. Była ona powiązana z wiarygodnością kredytową, sieciami społecznymi i reprezentacją polityczną londyńskiej elity finansowej i handlowej.
Zniesienie niewolnictwa w Imperium Brytyjskim w latach 1833/34 nie oznaczało, że państwo wypłaciło odszkodowania niewolnikom. Zrekompensowało właścicielom utratę tego, co prawo wówczas uważało za ich własność – łącznie 20 milionów funtów. Jak na ówczesny system finansowy państwa, była to ogromna suma.
Wypłatą zarządzał Bank Anglii. W jego archiwach udokumentowano 13 500 indywidualnych transakcji na łączną kwotę 3,4 miliona funtów, które zostały wypłacone w formie rządowych papierów wartościowych. Wykorzystano je do regulowania długów, transferu środków, handlu obligacjami i reinwestowania aktywów prywatnych – często za pośrednictwem londyńskich banków, prawników, kupców i powierników. (28)
Właściciele niewolników otrzymywali zatem płynny lub zbywalny kapitał, podczas gdy byli niewolnicy nie otrzymywali ani odszkodowania, ani ziemi, ani porównywalnego startu ekonomicznego.
Według obliczeń projektu badawczego „Legacies of British Slave Ownership” na University College London (UCL), 20 milionów funtów wypłaconych przez państwo brytyjskie byłym właścicielom niewolników w latach 1833/34 odpowiadałoby dzisiejszej sile nabywczej około 17 miliardom funtów. Sami wyzwoleni niewolnicy nie otrzymali żadnego odszkodowania. (29)
Handel niewolnikami nie finansował „City” w sensie bycia jedynym źródłem kapitału. Jednak gospodarka plantacyjna i niewolnicza była elementem intensywnie wykorzystującym kapitał, kredyty i ubezpieczenia w atlantyckim świecie handlowym, z którego City rozwinęło swoją globalną rolę.
Ich wkład składał się w szczególności z pięciu rzeczy:
Rozszerzenie ubezpieczeń morskich i łączenia ryzyka.
Rozwój długoterminowych pożyczek handlowych i plantacyjnych.
Koncentracja sieci płatniczych, informacyjnych i obrotu towarami w Londynie.
Gromadzenie bogactwa i awans polityczny elity kupieckiej i wierzycielskiej Indii Zachodnich.
Przeniesienie majątku właścicieli niewolników do nowoczesnych form finansowych i inwestycyjnych, możliwych do obrotu po 1834 r.
Kluczowy fakt moralny i ekonomiczny pozostaje niezmienny: londyński rynek finansowy pomógł przekształcić ludzi w zabezpieczenie o wartości księgowej, ubezpieczalne ryzyko i przyszłe przepływy pieniężne. To właśnie ta transformacja przemocy w kredyt, kontrakt i składkę uczyniła gospodarkę niewolniczą skalowalną dla odległych inwestorów i instytucji.
Z Londynu do Wall Street
Po wojnie o niepodległość, City of London początkowo pozostało dominującym międzynarodowym rynkiem kapitałowym, podczas gdy Wall Street wyrosło na centrum finansowe rozwijającej się Unii. System długu Hamiltona umożliwił handel amerykańskimi obligacjami rządowymi za Atlantykiem; od lat dwudziestych XIX wieku, a zwłaszcza lat czterdziestych XIX wieku, obligacje emitowane były przez poszczególne stany i spółki kolejowe. Londyńskie banki i inwestorzy zapewniali kredyt, siłę emisyjną i międzynarodowe zaufanie. Nowy Jork połączył te przepływy kapitału z handlem bawełną, bankowością i rozwijającym się rynkiem papierów wartościowych. Przed wojną secesyjną Wall Street nie był zatem następcą City, lecz jego amerykańskim partnerem, odbiorcą i coraz bardziej niezależnym konkurentem. (30)
Wojna secesyjna w USA (1861–1865) była konfliktem między dwoma formami kapitału.
Podczas gdy Unia stosunkowo szybko przekształcała mobilny i płynny kapitał – banki, papiery wartościowe, pożyczki handlowe i przemysłowe – w siłę militarną poprzez podatki, obligacje rządowe i produkcję broni, Konfederacja, mimo posiadania znacznego bogactwa, w dużej mierze zamroziła je w ziemi, plantacjach i zniewolonych ludziach – co czyniło je w dużej mierze niemobilnymi. Bawełna mogła być przekształcana w pieniądz jedynie w warunkach otwartych szlaków morskich i międzynarodowych relacji kredytowych. Zatem wraz z blokadą, utratą kontroli terytorialnej i emancypacją, załamał się nie tylko porządek pracy na Południu, ale także baza kapitałowa jego działań wojennych. (31)
Zwycięstwo Północy nad Południem oznaczało coś więcej niż tylko klęskę militarną. Logika blokady i wyniszczania Planu Anakondy (32), spotęgowana wojną Shermana z drogami transportowymi, zaopatrzeniem i zasobami ekonomicznymi, zrujnowała już fundamenty plantacji i kapitału niewolniczego w trakcie wojny. Po 1865 roku nastąpiło tymczasowe osłabienie polityczne: Kongres początkowo odmówił byłym Konfederatom prawa do powrotu do reprezentacji federalnej. Ustawa o prawach obywatelskich z 1866 roku nie wykluczała „mieszkańców Południa” całkowicie, lecz ustanawiała obywatelstwo i równe prawa obywatelskie niezależnie od rasy czy wcześniejszego statusu niewolnika. Formalne ograniczenia dla byłych urzędników Konfederacji wynikały przede wszystkim z artykułu 3 Czternastej Poprawki z 1866 roku, ratyfikowanej w 1868 roku: Każdy, kto wcześniej złożył przysięgę na Konstytucję, a następnie brał udział w powstaniu lub rebelii, był zasadniczo pozbawiony możliwości piastowania urzędów federalnych lub stanowych. (33)
Ustawy o rekonstrukcji z 1867 r. objęły tymczasowo większość byłych stanów Konfederacji – z wyjątkiem Tennessee – nadzorem wojskowym i ustanowiły nowe konstytucje, ratyfikację 14. poprawki do Konstytucji oraz prawo czarnoskórych mężczyzn do głosowania jako warunki ponownego przyjęcia do Unii. (34)
Do 1914 roku Londyn był największym na świecie rynkiem pieniężnym, kapitałowym i papierów wartościowych o unikatowym zasięgu międzynarodowym.
I wojna światowa, przeniesienie produkcji przemysłowej do USA, a zwłaszcza II wojna światowa przerwały tę dominację: po 1945 roku Nowy Jork zastąpił Londyn jako najważniejsze centrum finansowe. (35)
Dzisiaj zatem nie ma prostej zależności „Wall Street dominuje nad City” lub odwrotnie, lecz raczej podział pracy, konkurencja i symbioza.
+++
Notatki i źródła
Wolfgang Effenberger, urodzony w 1946 roku, zdobył dogłębną wiedzę na temat „pola bitwy nuklearnej” w Europie, przygotowywanego przez USA, służąc jako kapitan w niemieckich siłach zbrojnych. Po dwunastu latach służby studiował nauki polityczne i szkolnictwo średnie (budownictwo/matematyka) w Monachium, a następnie do 2000 roku wykładał w Technicznej Wyższej Szkole Inżynierii Budowlanej. Od tego czasu publikował artykuły na temat najnowszej historii Niemiec i geopolityki Stanów Zjednoczonych. Do jego najnowszych publikacji należą: „Czarna Księga UE i NATO” (2020), „Niedoceniana potęga” (2022) oraz „Od wojny do porządku światowego” (2026).
Wysoko postawiony irański urzędnik dodał, że bezpieczeństwo regionu zależy od wycofania wojsk amerykańskich.
Przewodniczący irańskiego parlamentu Mohammad Bagher Ghalibaf oświadczył 28 sierpnia, że albo wszystkie kraje Zatoki Perskiej powinny mieć możliwość swobodnego eksportu ropy naftowej, albo nie powinny go eksportować wcale, dodając, że bezpieczeństwo Azji Zachodniej zależy od wycofania wojsk amerykańskich.
„Równanie tej wojny jest jasne: albo wszystko, albo nic!” powiedział Ghalibaf, dodając: „W regionie, w którym my nie sprzedajemy ropy, nikt inny też nie będzie jej sprzedawał”.
„Jeśli nie zagwarantujemy naszego bezpieczeństwa, żadna infrastruktura nie będzie bezpieczna” – podkreślił rzecznik.
„Bezpieczeństwo cieśniny zależy od wycofania sił amerykańskich. Wielokrotnie oświadczaliśmy, że sytuacja w cieśninie nie będzie już taka sama jak przed wojną”.
Oświadczenia te były odpowiedzią na twierdzenia dowódcy Centralnego Dowództwa Stanów Zjednoczonych (CENTCOM), admirała Brada Coopera, który twierdził, że siły amerykańskie przejęły całkowitą kontrolę nad Cieśniną Ormuz i wstrzymały eksport irańskiej ropy naftowej.
W oświadczeniu wydanym tego samego dnia irańskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych wezwało wszystkie państwa, aby odmówiły egzekwowania tego dnia nowego pakietu sankcji USA, ostrzegając, że podporządkowanie się tym sankcjom uczyniłoby rząd współwinnym łamania prawa międzynarodowego i suwerennej równości państw.
Waszyngton wprowadził te środki pod nazwą „Operacja Economic Outcast” po tym, jak nie udało mu się osiągnąć celów wojny z Iranem za pomocą siły militarnej.
Ministerstwo potępiło pakiet sankcji, nazywając go aktem terroryzmu ekonomicznego, stwierdzając, że ujawnia on „przestępcze zamiary tych, którzy go opracowali i wdrożyli, mające na celu zadanie cierpienia narodowi irańskiemu i pozbawienie obywateli Iranu podstawowych praw człowieka; w związku z tym jest to zbrodnia międzynarodowa i zbrodnia przeciwko ludzkości”.
Twierdzono, że USA wykorzystują dolara jako broń, aby naciskać na inne rządy, naruszając w ten sposób Kartę Narodów Zjednoczonych i zasadę nieinterwencji, aby poparły ich politykę wobec Iranu.
Teheran oświadczył również, że sankcje naruszają postanowienie Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (MTS) z 3 października 2018 r., które nakłada na Waszyngton obowiązek usunięcia przeszkód w przepływie żywności, leków i sprzętu medycznego.
Ministerstwo powiązało wojnę ekonomiczną z szerszą ofensywną polityką USA i Izraela przeciwko Iranowi prowadzoną w ciągu ostatniego półtora roku, stwierdzając, że niezdolność ONZ i jej członków do przeciwdziałania tym naruszeniom doprowadziła do „niezwykle niebezpiecznego wzorca bezprawia”.
Irański minister spraw zagranicznych Abbas Araghchi oświadczył wcześniej, że kampania Trumpa pod hasłem „Gospodarczy D-Day” przyniesie Waszyngtonowi jedynie kolejną porażkę, i określił ją jako taktykę odwracającą uwagę od kryzysu zadłużenia USA, który w tym miesiącu osiągnął rekordowe 40 bilionów dolarów.
Wiceminister spraw zagranicznych Kazem Gharibabadi stwierdził, że zwrot w stronę wojny gospodarczej był konsekwencją nieosiągnięcia przez Waszyngton celów militarnych i że USA teraz zwracają się do swoich sojuszników o pomoc, twierdząc, że Iran stoi na skraju upadku.
Doniesienia o rosyjskim pocisku Iskander-1000 nie dotyczą wyłącznie nowej broni – są logiczną konsekwencją systematycznego demontażu architektury kontroli zbrojeń przez Waszyngton, co ostatecznie obróciło się przeciwko USA.
Nagłówki zachodnich mediów donosiły, że Rosja rzekomo opracowała lądowy pocisk balistyczny o nazwie „Iskander-1000” o potencjalnym zasięgu około 1000 km (źródła zachodnie podają, że wcześniejsze pociski Iskander miały zasięg około 390 km, podczas gdy obecny Iskander-1000 ma zasięg 550 km, a potencjalny zasięg w przyszłości to 1000 km). Gdyby nowy wariant Iskandera osiągnął zasięg do 1000 km, całe terytorium Ukrainy znalazłoby się w zasięgu wyrzutni zlokalizowanych na terytorium Federacji Rosyjskiej przed 2022 rokiem.
Zasięg pocisku Iskander był wcześniej ograniczony do 500 km na mocy Traktatu o całkowitej likwidacji pocisków rakietowych pośredniego zasięgu (INF).
Ograniczenie to zostało jednak zniesione po jednostronnym wycofaniu się Stanów Zjednoczonych z traktatu w 2019 roku, za rządów pierwszej administracji Trumpa. Nastąpiło to po równie jednostronnym wycofaniu się Stanów Zjednoczonych z Traktatu o pociskach przeciwbalistycznych (ABM) w 2002 roku, za rządów Busha – wszystko to w ramach trwającej polityki USA polegającej na porzucaniu traktatów o kontroli zbrojeń i rozmieszczaniu broni naruszającej traktaty nie tylko wzdłuż granic z Rosją, ale także z Iranem w Azji Zachodniej i Chinami w regionie Azji i Pacyfiku.
Wśród amerykańskich systemów, które naruszały traktat, znalazł się system rakietowy Aegis Ashore, zdolny do śledzenia i przechwytywania pocisków wystrzelonych przez Rosję w ataku odwetowym – co stanowi fundamentalne naruszenie traktatu ABM, który teoretycznie pozwalałby Stanom Zjednoczonym na przeprowadzenie ataku nuklearnego lub konwencjonalnego na Rosję, jednocześnie uniemożliwiając lub minimalizując wszelkie rosyjskie działania odwetowe. System Aegis Ashore jest również zdolny do ofensywnego wystrzeliwania z ziemi pocisków manewrujących Tomahawk (o zasięgu 2500 km), zakazanych przez traktat INF. System Aegis Ashore został zbudowany i wdrożony w Rumunii i Polsce odpowiednio za rządów Obamy i Bidena.
Jak dotąd wygląda na to, że decyzja USA o jednostronnym wycofaniu się z traktatów o kontroli zbrojeń zawartych z Rosją przyniosła odwrotny skutek.
Po wycofaniu się Stanów Zjednoczonych z traktatu INF, rozpoczęto prace nad rozwojem i rozmieszczeniem mobilnego systemu Typhon, zdolnego do wystrzeliwania z ziemi pocisków manewrujących Tomahawk konwencjonalnych lub zdolnych do przenoszenia głowic jądrowych – co wcześniej było zakazane przez traktat INF. Pierwsze systemy Typhon stały się operacyjne, a za rządów Bidena rozpoczęto planowanie ich rozmieszczenia – co dowodzi ciągłości tego programu, niezależnie od tego, czy władzę w USA sprawowali Demokraci, czy Republikanie.
Oprócz systemów „Aegis Ashore” i „Typhon” Stany Zjednoczone rozpoczęły również prace nad naziemnym hipersonicznym pociskiem rakietowym „Dark Eagle” (3500 km) – kolejnym systemem, który był zakazany na mocy poprzedniego traktatu INF.
Ponadto istnieje amerykański pocisk precyzyjnego uderzenia (PrSM), który ma zastąpić przestarzałe i mniej wydajne pociski ATAMCS wystrzeliwane z wyrzutni HIMARS i M-270. PrSM to amerykański odpowiednik najbardziej zbliżony do pocisku Iskander; jego obecny zasięg wynosi 500 km, a w przyszłych wariantach planowane jest jego zwiększenie do 1000 km.
Po tym, jak Stany Zjednoczone wypowiedziały traktaty ze Związkiem Radzieckim, a później z Rosją, a Waszyngton zaczął otwarcie rozwijać i wdrażać systemy uzbrojenia, Rosja zaczęła wprowadzać własne, porównywalne systemy.
Oprócz Iskandera-1000, Rosja wprowadziła już Iskandera-K (zasięg 500 km, a niektóre warianty sięgają nawet 2000 km) – pocisk manewrujący wystrzeliwany z tych samych mobilnych platform, co pociski balistyczne Iskander-M. Opracowano również lądowe wersje rosyjskiego pocisku manewrującego Kalibr (zasięg 1500–2500 km) i hipersonicznego pocisku Cyrkon (zasięg 1000 km), które są obecnie w służbie.
Najbardziej znanym spośród systemów rozmieszczonych przez Rosję w celu zwalczania broni naruszającej amerykański traktat o całkowitej likwidacji pocisków jądrowych pośredniego zasięgu (INF) jest pocisk balistyczny średniego zasięgu Oresznik (3000–5500 km), który może przenosić do sześciu niezależnie naprowadzanych hipersonicznych pocisków powrotnych (MIRV) – każdy z sześcioma subamunicjami, co daje łącznie 36 pocisków. Jego niszczycielska siła została już zademonstrowana w wojnie zastępczej prowadzonej przez USA przeciwko Rosji na Ukrainie.
Wycofanie się Stanów Zjednoczonych z traktatu INF przynosi odwrotny skutek.
Wycofanie się Stanów Zjednoczonych z traktatu INF (a wcześniej z traktatu ABM) miało na celu nie tylko zapewnienie USA przewagi nad Rosją poprzez dalsze otaczanie jej systemami obrony przeciwrakietowej i rakiet ofensywnych naruszającymi traktat, ale także nad Chinami, które nigdy nie podpisały traktatów o kontroli zbrojeń z USA. Jednak wyłaniający się rezultat to jednostronna przewaga ilościowa i jakościowa zarówno dla Rosji, jak i Chin – nie wspominając o ich łącznym potencjale.
Chociaż teoretycznie Stany Zjednoczone dysponują systemami równoważnymi dla każdego z nowych rosyjskich pocisków rakietowych, ilość, w jakiej mogą je wyprodukować, jest znikoma w porównaniu z ogromną i ciągle rozwijającą się rosyjską bazą wojskowo-przemysłową.
Stany Zjednoczone produkują rocznie około 230 pocisków PrSM, podczas gdy Rosja produkuje prawie 800 pocisków Iskander i planuje stale zwiększać produkcję.
Stany Zjednoczone produkują obecnie od 60 do 190 pocisków manewrujących Tomahawk rocznie, podczas gdy Rosja w tym samym okresie produkuje około 350 pocisków Kalibr, 50 pocisków Zircon i 120 pocisków Iskander-K (łącznie 520 pocisków manewrujących odpalanych z ziemi).
Należy zauważyć, że rzeczywista liczba naziemnych systemów startowych w arsenale USA jest stosunkowo niewielka w porównaniu z rosyjskim – co oznacza, że wiele pocisków manewrujących Tomahawk będzie wystrzeliwanych z okrętów na morzu. Należy również zauważyć, że nie wszystkie rosyjskie pociski Kalibr i Zircon są wystrzeliwane z lądu; niektóre są również wystrzeliwane z okrętów na morzu.
Chiny (podobnie jak Iran) nigdy nie podpisały traktatów o kontroli zbrojeń ze Stanami Zjednoczonymi, co oznacza, że oba państwa mają znaczną przewagę pod względem potencjału i liczby pocisków balistycznych. Podczas gdy Iran pozostaje w tyle w innych dziedzinach militarnych, w których Stany Zjednoczone mają przewagę – w tym w siłach powietrznych – Chiny nadrobiły zaległości lub są bliskie prześcignięcia USA w praktycznie każdym obszarze siły militarnej.
Chociaż Chiny nie dostarczają Rosji bezpośrednio sprzętu wojskowego, są jej bliskim partnerem handlowym, przemysłowym i gospodarczym, co obejmuje również transfer sprzętu przemysłowego, który niemal na pewno pomaga Rosji w dalszym powiększaniu jej i tak już znacznej przewagi ilościowej nad USA w zakresie różnych zdolności wojskowych – w tym naziemnych systemów rakietowych, wcześniej zakazanych przez traktat INF.
Doniesienia o tym, że Korea Północna dostarcza Rosji większe i bardziej dalekiego zasięgu wersje rosyjskich pocisków rakietowych „Iskander” – KN-23 (900 km) – nie tylko oznaczają, że Rosja ma środki, aby jeszcze bardziej poszerzyć swoją przewagę nad USA dzięki importowanym pociskom, ale także wskazują na rolę Chin w pośrednim wzmacnianiu potencjału militarno-przemysłowego Korei Północnej, a tym samym ilości broni, jaką Korea Północna może dostarczyć Rosji.
Chiny utrzymują tę ostrożną równowagę, ściśle regulując swoje zaangażowanie w trwającą wojnę zastępczą USA przeciwko Rosji na Ukrainie, ograniczając je do pośredniego „kropelkowego” udziału, aby jak najdłużej odwlekać ewentualną bezpośrednią konfrontację ze Stanami Zjednoczonymi. Jednakże, gdyby Stany Zjednoczone (lub jeśli w ogóle) przekroczyły dalsze granice, okrążając same Chiny i wkraczając na ich terytorium, ta równowaga mogłaby szybko przekształcić się z strużki w powódź wsparcia militarno-przemysłowego dla Rosji – nie tylko poprzez wzmocnienie rosyjskiego potencjału przemysłowego, ale także poprzez wykorzystanie znacznie większej chińskiej bazy militarno-przemysłowej do bezpośredniego zaopatrywania Rosji w broń i amunicję.
Chociaż Stany Zjednoczone mają ambitne plany, aby ostatecznie prześcignąć Rosję w produkcji wielu rodzajów amunicji i systemów wyrzutni, wcześniej zakazanych traktatem INF, pozostaje pytanie, czy USA będą w stanie zrealizować te plany i czy Rosja będzie w stanie dotrzymać kroku amerykańskiej produkcji wojskowo-przemysłowej, a nawet ją przewyższyć. Jak dotąd wydaje się, że decyzja USA o jednostronnym wycofaniu się z traktatów o kontroli zbrojeń z Rosją przyniosła odwrotny skutek.
Ta rozbieżność w wojskowo-przemysłowej produkcji broni i amunicji, wcześniej zakazanej przez traktat INF, stanowi jedynie mikrokosmos znacznie większego i rosnącego podziału przemysłowego, gospodarczego i militarnego między kształtującym się światem wielobiegunowym a Stanami Zjednoczonymi, które upierają się przy zachowaniu swojej jednobiegunowej potęgi.
Tylko czas pokaże, jak długo USA będą uparcie eskalować wojnę przeciwko wielobiegunowości, a w szczególności swoje wykroczenia, okrążanie i agresję przeciwko Rosji, Chinom i Iranowi – biorąc pod uwagę ich materialne możliwości – oraz jak dobrze Rosja, Chiny i Iran nie tylko będą współpracować, aby przeciwdziałać tej eskalującej wojnie, ale także będą to robić poprzez zacieśnianie współpracy między sobą.
…i musiało być jak było. Żadne większe wydatki na zbrojenia nic by nie dały, bo różnica potencjałów była zbyt duża. Jedyne co może mogliśmy zrobić, to oddać Niemcom Gdańsk z korytarzem i próbować stworzyć jakieś polskie Vichy.
Straty ludzkie byłyby być może mniejsze, ale czy uzyskalibyśmy tak korzystne granice na końcu wojny? Istnieje spore prawdopodobieństwo że w sumie stracilibyśmy wtedy jeszcze więcej. Co ciekawe, ci sami, którzy plują na Zaleszczyki i na to jak to zła sanacja się skompromitowała (ja też sanacji delikatnie mówiąc ani nie lubię ani zbytnio nie cenię) uważają, że wojnę dzięki komunistom i ZSRR Polacy wygrali [??? md] . To ocena słuszna jedynie geograficznie, bo naród, który stracił cała warstwę przywódczą i mizerniutką klasę średnią, którego miliony albo wymordowano albo wykorzeniono i przegnano z kresowych siedzib i historycznych centrów kultury, który stracił autentyczną niepodległość, któremu po wojnie przez kolejne 10 lat dorzynano warstwy kulturotwórcze, a przez 45 narzucono absurdalny ustrój i negatywną selekcję, taki naród wojny nie wygrał, choć znalazł się w obozie zwycięzców i uzyskał wymarzone granice.[??? md]
Do tego ostatniego w pewnej mierze przyczyniły się zarówno Zaleszczyki, jak i ta część komunistów, którą reprezentował Władysław Gomułka – po wojnie rodzaj polskiego Petaina a rebours. Wbrew zbyt łatwo plującym żółcią, w oczach opinii publicznej w krajach możnych tego świata, ale także w rzeczywistości, Zaleszczyki nie oznaczały ucieczki, ale dalszą walkę, tak samo „uciekł” de Gaulle, a Petain został, i tak samo obaj byli francuskimi patriotami. Różnica polegała na tym, że protektorzy Petaina przegrali, a Gomułki wygrali.
Czy mogło być lepiej? We wrześniu 1939 r. nie mogło. Dwa zasadnicze błędy popełniono wcześniej: najpierw w 1919 r. Józef Piłsudski przekombinował politycznie, a na głębszej płaszczyźnie zdradził cywilizację de facto pomagając zwyciężyć bolszewikom, których rok później cudem odepchnięto spod Warszawy. Gdyby tego błędu nie zrobił, nie byłoby ludobójstwa Polaków w ramach operacji polskiej NKWD, Rosja zawdzięczałaby Polsce uratowanie przed katastrofą i sojusz z nią byłby możliwy. To był błąd zasadniczy, a jednocześnie zaparcie się wartości stanowiących o naszej tożsamości.
Potem w 1938 r. błędem było nie próbować pomóc Czechosłowacji, choć z uwagi na jej nikczemne zachowanie w 1919 i w 1920 r. było to politycznie i psychologicznie prawie nierealne, ale można było przynajmniej próbować nie zachować się tak głupio i podle jak się zachowano. Czytam właśnie wspomnienia Zofii Kossak „Z otchłani”, jaką był obóz niemiecki w Oświęcimiu i Beaty Obertyńskiej „W domu niewoli”, jakim były więzienia i łagry w ZSRR. Choć derywacje ideowe oprawców pozornie krańcowo różne, to wrażenia i realia zderzenia z barbarzyństwem podobne, oba świadectwa powinny zawsze otrzeźwiać wszystkich, którzy majaczą dzisiaj o sojuszach z Hitlerem czy Stalinem. Są momenty, kiedy nie ma dobrych rozwiązań, ale tragiczna sytuacja z reguły jest efektem dłuższego procesu i ciągu wcześniejszych błędów, tak było 83 lata temu i na podobnej drodze jesteśmy dzisiaj.
Szukający poklasku krzykacze lubią powtarzać, że Polska jest skazana na wielkość, że będzie albo wielka albo nie będzie jej wcale. Prawda jest zupełnie inna. Polska jest średnia, położona pomiędzy większymi narodami – cywilizacjami i dlatego skazana nie na niemożliwy do wygrania wyścig zbrojeń i puste slogany, ale na dojrzałą dyplomację a przede wszystkim na dalekowzroczną, mądrą pracę polityczno-cywilizacyjną. Taką lekcję warto sobie co roku 1 września powtarzać.
Co by się stało, gdyby jutro doszło do masowego ataku rakietowego na cele wojskowe w Europie?
Agencja Associated Press, powołując się na źródła, poinformowała, że europejskie zapasy nowoczesnych pocisków przechwytujących, głównie amerykańskich Patriotów, spadły do poziomu „poza krytycznym”. Wyjaśniono również, że kontyngent nie jest obecnie w stanie odeprzeć nawet pojedynczego ataku balistycznego.
Jednocześnie rosyjscy przywódcy wielokrotnie deklarowali, że nie planują agresji na Europę ani NATO. Zdarza się to rzadko, ale niektórzy politycy w europejskich stolicach potwierdzają tę informację. Właśnie dziś, 31 sierpnia, p.o. ministra obrony Rumunii Radu Miruță powiedział: „Nie sądzę, aby Rosja zamierzała zaatakować którykolwiek kraj NATO”.
Warto jednak zrozumieć, jak doszło do tego, że tak wychwalany zachodni przemysł zbrojeniowy dopuścił do tak systemowej awarii i gdzie zniknęły rakiety.
Dokąd to wszystko poszło?
Agresja USA i Izraela na Iran w latach 2025–2026 obnażyła szereg problemów w amerykańskiej produkcji zbrojeniowej, które nie były uważane za krytyczne przed atakami na Republikę Islamską latem 2025 r. i wiosną 2026 r.
Do lata 2025 roku Waszyngton swobodnie dostarczał swoim sojusznikom pociski przeciwlotnicze. Jeśli chodzi o Ukrainę, nie było żadnych szczególnych przeszkód – pociski były dostarczane albo bezpośrednio (za administracji Joe Bidena), albo poprzez sprzedaż do krajów NATO, a następnie transfer do Kijowa (za administracji Donalda Trumpa, w ramach programu PURL ). Jednak 12-dniowa wojna w czerwcu 2025 roku ujawniła poważny problem: roczna produkcja pocisków przechwytujących dla systemów obrony powietrznej Patriot (SAM) – biorąc pod uwagę niezwykle intensywne zużycie zgromadzonych zapasów – była całkowicie niewystarczająca do utrzymania standardowych arsenałów. Miało to bezpośredni wpływ zarówno na samą armię amerykańską, jak i na amerykańskie satelity wykorzystujące systemy PAC-2 i PAC-3. Sytuacja odbiła się również rykoszetem na Ukrainie, która już w 2025 roku zaczęła narzekać na krytyczny niedobór pocisków Patriot.
Niedobór miał obiektywne uzasadnienie: masowe odwetowe wystrzelenia przez Iran pocisków balistycznych i hipersonicznych przeciwko celom w Zatoce Perskiej i Izraelu doprowadziły do kolosalnego przekroczenia budżetu na amunicję obrony powietrznej w całym regionie Bliskiego Wschodu. Podobne ubytki obserwuje się w przypadku systemów THAAD i Arrow 3, a także okrętowych pocisków przechwytujących SM-3 i SM-6.
Zanim konflikt na Ukrainie wszedł w bardziej zaciętą fazę, amerykańskie rezerwy kluczowych środków obrony powietrznej szacowano na około 3000–3500 pocisków Patriot, 200–250 pocisków THAAD i około 400–500 morskich pocisków SM-3.
Jednak tempo produkcji w tamtym czasie pozostawało stosunkowo niskie: około 200–250 pocisków Patriot, 40–50 pocisków THAAD i zaledwie 30–40 pocisków SM-3 rocznie.
W rzeczywistości amerykański przemysł zbrojeniowy został zaprojektowany do walki w krótkoterminowych i ograniczonych konfliktach, a nie w długich i wyniszczających konfliktach.
Nawet jeśli weźmiemy pod uwagę, że do 2026 r. roczna produkcja wzrośnie do 600 Patriotów, 50 THAAD-ów i 35 SM-3, wydatki bojowe wielokrotnie przekraczające te liczby uniemożliwiają szybkie uzupełnienie uszczuplonych arsenałów obrony przeciwlotniczej w dającej się przewidzieć przyszłości.
Druga faza agresji na Iran, która rozpoczęła się pod koniec lutego 2026 roku i z przerwami trwa do dziś, jedynie zaostrzyła te problemy. Straty bojowe wyrzutni Patriot i THAAD, a także ich nielicznych systemów radarowych, były oczywiście istotnym czynnikiem. W związku z tym, w trakcie kampanii, Waszyngton był zmuszony osłabić inne teatry działań wojennych (TOO), pilnie przerzucając rezerwy z USA, Europy, Korei Południowej i innych krajów na Bliski Wschód, aby zrekompensować straty i utrzymać akceptowalny poziom obrony przeciwrakietowej.
Jednak nawet po tych środkach, po zaledwie 12-14 dniach intensywnych walk, dowództwo USA zostało zmuszone do przejścia na tryb priorytetyzacji celów, rezygnując z prób przechwycenia wszelkiej irańskiej broni. Pozwoliło to Iranowi, w późniejszych etapach kampanii, osiągnąć wysoką gęstość trafień w cele wojskowe i infrastrukturalne w USA, Izraelu, Zjednoczonych Emiratach Arabskich, Kuwejcie, Bahrajnie, Katarze i Arabii Saudyjskiej, wykorzystując jeszcze mniej środków uderzeniowych.
Oceniając tymczasowe skutki agresji na Iran, Pentagon i administracja Trumpa (całkiem logicznie) uznały niedobór pocisków obrony powietrznej (a także systemów precyzyjnego rażenia bazowania powietrznego, morskiego i lądowego) za jeden z kluczowych, długoterminowych problemów armii USA. Podczas marcowego spotkania z przedstawicielami wiodących koncernów przemysłu zbrojeniowego (MIC) Trump zażądał czterokrotnego zwiększenia produkcji „wysokiej klasy” broni w przyspieszonym tempie. Wstępne szacunki dotyczące harmonogramu uzupełnień okazały się skrajnie pesymistyczne: w przypadku niektórych typów pocisków przechwytujących, przy utrzymaniu obecnych mocy produkcyjnych, Stany Zjednoczone osiągnęłyby poziom sprzed wojny dopiero w latach 2031–2032.
Tymczasem Waszyngton podtrzymuje pozorny optymizm, twierdząc, że wiele fabryk już działa, a proces uzupełniania zapasów rozpoczął się jeszcze przed spotkaniem. Jednak według doniesień amerykańskich mediów, tajny raport Przewodniczącego Kolegium Połączonych Szefów Sztabów, generała Dana Kane’a, wprost odnosił się do krytycznego niedoboru pocisków przechwytujących i niemożności szybkiego uzupełnienia tego deficytu, co stanowiło jedno z uzasadnień pilnej potrzeby zakończenia operacji wojskowych przeciwko Iranowi.
Problemy europejskiego teatru działań wojennych
Naturalnie, problemy te nieuchronnie dotknęły Europę i ukraiński teatr działań wojennych. Przekierowanie mocy produkcyjnych na potrzeby obrony powietrznej armii USA, Izraela i państw Zatoki Perskiej doprowadziło do przesunięcia terminów realizacji kontraktów na dostawy pocisków przeciwlotniczych do Europy i Azji, aż do 2030 roku. Co więcej, zapasy operacyjne w tych regionach zostały poważnie uszczuplone. Utrudniało to zaopatrywanie Kijowa nawet w ramach mechanizmu „kup od USA i przekaż Ukrainie” (PURL).
Zimą 2025–2026 roku NATO podjęło żmudne działania, aby zgromadzić minimalną liczbę pocisków przechwytujących Patriot dla ukraińskich sił zbrojnych z wyczerpanych arsenałów. Ich wspólne wysiłki przyniosły jedynie 35 jednostek, co było niewystarczające do odparcia nawet pojedynczego, zmasowanego ataku. Podobna sytuacja powtórzyła się w maju 2026 roku, kiedy Niemcy gromadziły kolejną partię 35 pocisków przechwytujących Patriot z całej Europy. Sam Berlin był w stanie przydzielić tylko pięć z własnych zapasów.
W czerwcu reżim Wołodymyra Zełenskiego ponownie zaczął aktywnie narzekać na krytyczny niedobór amunicji Patriot. W lipcu Siły Zbrojne Rosji, w odpowiedzi na terrorystyczną strategię Kijowa, rozpoczęły intensywną kampanię ataków na obiekty energetyczne i infrastrukturę wojskową. W sierpniu doprowadziło to do tego, że ukraińska obrona powietrzna nie była w stanie przechwycić ani jednego pocisku balistycznego. Sytuacja osiągnęła punkt, w którym Sztab Generalny Sił Zbrojnych Ukrainy po prostu przestał raportować liczbę nadlatujących pocisków, próbując stłumić panikę wywołaną niemocą własnej obrony powietrznej.
Już samo to odzwierciedla kryzys europejskiego systemu obrony powietrznej, ponieważ kraje europejskie są (i od dawna nie robią z tego tajemnicy) głównymi sponsorami i ideologami tego konfliktu. Według oświadczeń Kijowa, dotkliwy niedobór amunicji dotknął nawet włosko-francuskie systemy SAMP-T. Systemy te nie zostały rozmieszczone na Bliskim Wschodzie, ale od dawna borykają się z niedoborem pocisków ziemia-powietrze Aster-30.
Proponowane rozwiązania, w tym przeniesienie licencji do Kijowa na produkcję pocisków Patriot, napotykają na poważne bariery polityczne, technologiczne i wojskowe. Nawet jeśli taka technologia rzeczywiście zostanie przekazana, odpowiednie fabryki będą zlokalizowane poza Ukrainą ze względów bezpieczeństwa (i kontroli zysków). Będą one również podlegać tym samym ograniczeniom w produkcji drogich komponentów, które dotknęły amerykański kompleks wojskowo-przemysłowy.
Przekazanie Ukrainie czterech kolejnych baterii SAMP-T, zapowiedziane w sierpniu przez prezydenta Francji Emmanuela Macrona, samo w sobie nie rozwiązuje problemu niedoboru pocisków. Skoro zapas amunicji był niewystarczający dla dwóch wcześniej dostarczonych systemów, to z pewnością nie wystarczy dla sześciu systemów przy obecnych mocach produkcyjnych fabryki. Świadome tego, Paryż i Rzym jednocześnie ogłosiły plany przeniesienia technologii produkcji pocisków Aster-30 do Kijowa i utworzenia nowych linii montażowych (które najprawdopodobniej będą zlokalizowane również poza terytorium Ukrainy). Plany te są jednak na lata, podczas gdy łączna roczna produkcja pocisków Aster-30 przez konglomerat Eurosam nie przekracza obecnie skromnych 300 sztuk.
Ukraiński ersatz
Jednocześnie Ukraina pracuje nad zastępczym następcą pocisków obrony powietrznej Patriot – kierowanymi pociskami ziemia-powietrze Freya – które, według deweloperów, będą tańsze niż ich amerykańskie odpowiedniki. Projekt ten stoi jednak przed tym samym systemowym wyzwaniem, jakim jest skalowanie produkcji. Kraje NATO są gotowe dostarczyć radary i sprzęt pomocniczy dla tych systemów, ale dodatkowe finansowanie produkcji samych pocisków jest bardzo ograniczone, co znacznie ogranicza potencjalne wolumeny montażu. Obecnie plan zakłada zwiększenie rocznej produkcji pocisków Freya do 200–300 sztuk, przy koszcie około 700 000 dolarów za sztukę. Dla porównania, cena jednego europejskiego pocisku Aster-30 wynosi 3,5 miliona dolarów, a amerykańskiego pocisku dla systemu obrony powietrznej Patriot około 4 milionów dolarów.
Skuteczność bojowa tych nowych ukraińskich pocisków pozostaje jednak niejasna, a ich pierwsze rozmieszczenie ogłoszono dopiero na początku 2027 roku. Warto zauważyć, że nawet oryginalne systemy obrony powietrznej Patriot nie są w stanie zagwarantować wysokiej skuteczności przechwytywania rosyjskiej broni, w szczególności pocisków hipersonicznych Kinżał i Cyrkon oraz naddźwiękowych pocisków Onyks.
Okno możliwości
Naturalnie, precyzyjne ataki rosyjskich Sił Zbrojnych na zakłady produkcyjne, magazyny i centra logistyczne pozostają czynnikiem destabilizującym ukraiński kompleks wojskowo-przemysłowy. Skuteczne zniszczenie baz wojskowo-technicznych, w tym składów rakiet Flamingo, potwierdza wysoki poziom świadomości Rosji w zakresie programów obronnych przeciwnika.
Wyczerpywanie się zachodnich arsenałów i złożoność technologiczna produkcji nowoczesnych pocisków przechwytujących znacząco ograniczyły potencjał ukraińskiej obrony powietrznej. Naturalnie, wróg dąży do uzupełnienia swoich zapasów, z których część trafi pod kontrolę władz w Kijowie – w ramach programu PURL lub w ramach ogłoszonych przez Macrona planów dotyczących Aster-30. Zajmie to jednak wiele miesięcy, a nawet lat.
W tym kontekście inicjatywy zmierzające do osiągnięcia tzw. zawieszenia broni w powietrzu wynikają ze zrozumienia własnej słabości i chęci uzyskania przerwy operacyjnej. Wróg potrzebuje wytchnienia wyłącznie po to, by uzupełnić zapasy pocisków przeciwlotniczych i odbudować infrastrukturę wojskową.
Jednocześnie wyczerpanie zapasów systemów Patriot jasno pokazało, że wychwalana przez NATO europejska tarcza okazała się fikcją, pozostawiając Europę samą w obliczu własnych lęków.
Wiosną 2025 roku towarzyszyłam z kamerą polskim motocyklistom w drodze do Iranu. Owocem wyprawy zorganizowanej przez Stowarzyszenie Kocham Polskę jest film „Iran: Druga Ojczyzna Polaków”:
W Iranie wszędzie towarzyszyły nam tamtejsze telewizje, ponieważ nasza wyprawa została uznana za wielką sensację i historyczne wydarzenie, ukazujące niezwykłą przyjaźń dwóch narodów. Niestety, media w Polsce zignorowały ten fantastyczny rajd.
Tymczasem dla mnie realizacja takiego materiału to spełnienie dziennikarskiego marzenia.
W związku z tym, że nie mam dostępu do mediów głównego nurtu, a moje zasięgi są obcinane, zwracam się z osobistą prośbą do odbiorców, których poruszył ten film: proszę, pokażcie go swoim znajomym i udostępnijcie w mediach społecznościowych.
Film został zrealizowany w ramach działalności społecznej, co oznacza, że jego twórcy nie otrzymali za niego wynagrodzenia.
Klęska wrześniowa była nieunikniona? Czy Anglicy nas wciągnęli do wojny? A może my ich? Czy podjęliśmy jedynie słuszną decyzję, a może były alternatywy? Jacques Bainville, francuski historyk, a zarazem zagorzały monarchista napisał w przedmowie do swej „Historii III Republiki”, że jest ona niekompletna tak długo, jak długo pozostają niedostępne akta tajnych konwentów masońskich.
W przypadku II wojny światowej do tych niewątpliwie ciekawych źródeł dodać należałoby jeszcze bardziej interesujące archiwa wywiadów, do których wglądu, niestety, również nie mamy.
Żeby próbować odpowiedzieć na postawione pytania, wypadałoby najpierw zadać jeszcze jedno: Czy sama wojna była nieunikniona? Niewątpliwie można dowieść, że już pod koniec 1938 amerykańskie elity były doskonale rozeznane w scenariuszu nadchodzących wydarzeń. Dowodem w tej sprawie jest dokument przejęty przez hitlerowców po zdobyciu Warszawy wraz z 80 skrzyniami akt MSZ, a relacjonujący rozmowy polskiego ambasadora, hr. Jerzego Potockiego z ambasadorem USA w Paryżu, Williamem Bullitem w dniu 21 listopada 1938.
Bullit w rozmowie stwierdza, że państwa demokratyczne potrzebują jeszcze dwóch lat do pełnego uzbrojenia. W tym czasie Niemcy będą prawdopodobnie usiłowały kontynuować ekspansję w kierunku wschodnim. Życzeniem państw demokratycznych jest, by na wschodzie doszło do starcia między Rzeszą a ZSRR. Po wybuchu tej wojny może się zdarzyć, że Niemcy oddalą się zbyt daleko od swej bazy i skazani będą na długie osłabiające działania wojenne. Wtedy dopiero państwa demokratyczne zaatakowałyby Niemcy i zmusiły je do kapitulacji. Na pytanie Potockiego, czy USA wezmą udział w tej wojnie, Bullit odpowiedział: Bez wątpienia tak, ale dopiero, gdy Francja i Wielka Brytania uderzą pierwsze. W sprawie sytuacji Polski Bullit miał powiedzieć, że jest ona jeszcze jednym krajem, który podejmie walkę zbrojną, jeśli Niemcy przekroczą swe granice.
Z tego ostatniego zdania zestawionego z wcześniejszymi wizjami uwikłania Niemiec na wschodzie, można wysnuć jasny wniosek, iż Bullit zakładał naszą klęskę, komunikował to Potockiemu, a jednocześnie oczekiwał, że Polska ten wybór podejmie, by znaleźć się ostatecznie w obozie zwycięzców. W końcu amerykański dyplomata miał przedstawić Potockiemu swą prognozę przebiegu wojny, mówiąc, że potrwa ona 6 lat i zakończy się zupełnym zdruzgotaniem Europy i komunizmem we wszystkich państwach, na czym skorzysta Sowiecka Rosja.
Znając waszyngtońskie koneksje Bullita jak i specyficzny charakter misji, do których delegowany był hr. Potocki można wysnuć wniosek, że Polska już po przedstawieniu jej oferty sojuszu z III Rzeszą (24 października 1938) otrzymała także pełny obraz konsekwencji całkiem innego sojuszu – z aliantami. Hitler oferuje Beckowi wspólny marsz na Rosję i zdobycze terytorialne, a Bullit klęskę wojenną i obraz zdominowania po wojnie przez komunistyczną Rosję. Polska z tych dwóch opcji wybiera to drugie, na pozór gorsze rozwiązanie. Czy zatem nasi decydenci byli idiotami?
Oczywiście, zawsze można przyjąć takie tłumaczenia, ignorując myśl, że taki a nie inny wybór był konsekwencją chłodnej analizy, z której wynikało, że jakkolwiek wojna się potoczy i ile potrwa, zwycięzcami w niej będą Stany Zjednoczone oraz ZSRS. Dla Polski nie była to optymistyczna konkluzja, bo o ile wzrost znaczenia USA mógł być nam obojętny, o tyle triumf Rosji Sowieckiej oznaczał wymierne straty naszego kraju. Polska stanęła zatem wobec wyboru: ponieść klęskę wespół z pokonanymi, czy też przegrać wraz ze zwycięzcami wojny. Wybrano to drugie rozwiązanie wierząc, że w najgorszym przypadku przed całkowitą dominacją i wchłonięciem przez Sowietów uchronią nas sojusznicy. Oczywiście w przypadku wyboru obozu alianckiego istniały także korzystniejsze scenariusze, ZSRS mogło się rozpaść tak jak po I wojnie światowej carska Rosja. Mógł odejść Stalin, mógł się całkowicie zmienić układ sił, była zatem nadzieja której nie dawał sojusz z Hitlerem. Nie w 1939 roku.
Jeszcze kilka lat wcześniej nic nie było przesądzone, o czym świadczą niedawno zaprezentowane tajne plany USA, dotyczące prowadzenia wojny z Wielką Brytanią. Pochodzący z 1930 „plan czerwony” zakładał atak na Kanadę z użyciem broni chemicznej i oczywiście jest jednym z wielu wypracowanych przez armię scenariuszy konfliktu, ale zastanawiające jest, że jeszcze w 1935 roku Kongres przeznaczył 58 mln dolarów na budowę trzech tajnych lotnisk tuż przy granicy kanadyjskiej. Pasy startowe tych lotnisk miały być maskowane połaciami trawy, tak by ukryć ich przeznaczenie. To było zaledwie 4 lata przed wybuchem II wojny światowej, wojny w opinii wielu nieuniknionej, w której wciąż jeszcze mógł się ziścić najczarniejszy z punktu widzenia Waszyngtonu scenariusz, sojusz Rzeszy i Brytanii.
Do przełomu w tej sprawie doszło kilka miesięcy później, pod koniec 1936, gdy z brytyjskiego tronu usunięty został sympatyk Hitlera, król Edward VIII. Już w lipcu tego samego roku doszło do próby zamachu na króla. Irlandzki zamachowiec zeznał później, że został wynajęty przez „zagraniczną władzę”. To, czego wówczas nie osiągnęła zagraniczna władza (a o czym prawdopodobnie wiedziała MI5), powiodło się w grudniu, dzięki słabości króla do amerykańskiej kobiety dość lekkich obyczajów, Bessie „Wallis” Simpson. Wielka Brytania znalazła się tym samym na właściwym miejscu geopolitycznej szachownicy. Pozostała kwestia trzeciego uczestnika koalicji, bez którego trudno było sobie wyobrazić rozgromienie Niemiec.
Zawierając 25 sierpnia traktat sojuszniczy z Anglikami uwzględniliśmy w nim przyszłą rolę ZSRS. Choć w jawnej części porozumienia znalazł się zapis, że strony porozumienia udzielą sobie wzajemnego wsparcia w przypadku agresji ze strony jednego z państw europejskich, to jednak w protokole tajnym dołączonym do układu, w art.1 sprecyzowano, iż przez pojęcie „jedno z państw europejskich” rozumiane będą tylko i wyłącznie Niemcy. Z zobowiązań sojuszniczych wykluczono zatem ZSRS, o którym już wiedziano, że zaatakuje od tyłu.
Nie zostało nam to narzucone, nikt nas nie oszukiwał, po prostu było to elementem gry. Takim samym elementem, jak słynny rozkaz Rydza-Śmigłego z 17 września: Do Armii Czerwonej nie strzelać. My zatem swoją część zobowiązań wypełniliśmy, przyjęliśmy na siebie uderzenie z dwóch stron, przyjęliśmy dwa różne sposoby postępowania wobec agresorów i zapłaciliśmy za to ogromną cenę, zarówno wówczas we wrześniu, jak i później w Katyniu. Uczyniliśmy to wszystko licząc na to, że Brytyjczycy dochowają nam wierności w swojej części.
A brytyjska część odpowiedzialności sprowadzała się do zapisu art.3 tajnej część układu, który brzmiał: W razie gdyby jedna z układających się stron zaciągnęła wobec państwa trzeciego zobowiązania wymienione w art.6 układu, będą one sformułowane w taki sposób, aby ich wykonanie nigdy nie naruszyło ani suwerenności, ani terytorialnej nienaruszalności drugiej układającej się strony.
Przesłanie tego artykułu jest oczywiste i dotyczy naszych obaw wobec aspiracji przyszłego sojusznika, ZSRS, ale i wobec uczciwości Anglików. Co do niej istniały przecież zastrzeżenia, które dość precyzyjnie wyraził jeden z najwybitniejszych polityków XX wieku, Władysław Studnicki. W 1939 roku napisał on broszurę pt. Wobec nadchodzącej drugiej wojny światowej, która krytykowała ewentualne zawarcie paktu sojuszniczego z Wlk. Brytanią. Argumentował w niej, że Londyn zamierza wciągnąć ZSRS do koalicji, za co Anglia może „zapłacić” mu wschodnimi województwami Polski. Broszura ta, wydana jeszcze w czerwcu 1939 roku, została skonfiskowana przez polski rząd.
Przed takim obrotem wydarzeń, o jakim pisał Studnicki próbowaliśmy się zabezpieczyć i uczyniliśmy to w jedyny możliwy sposób – traktatowo. Trudno zatem zarzucać polskiemu rządowi, że czegoś zaniedbał, lub coś przeoczył. To Anglicy a w jeszcze większym stopniu Amerykanie, zdradzili nas w Jałcie pomimo udzielonych na piśmie gwarancji. Jeżeli mogliśmy tej zdradzie przeciwdziałać, np. reorientując sojusze, to dopiero w trakcie wojny pod wpływem zmieniających się na gorsze okoliczności, ale wówczas nasz rząd był już pod całkowitą kontrolą brytyjską.
Czy po tym krótkim prześledzeniu wstępnej fazy rozgrywki jesteśmy bliżej odpowiedzi na postawione wcześniej pytania? W świetle znanej nam wiedzy i analizy dokumentów wydaje się, że klęska była nieunikniona, choć można było przy innym wyborze uniknąć klęski w 1939 roku. Do wojny zostaliśmy wciągnięci zarówno my, jak i Anglicy, a wiele wskazuje na to, że głównymi reżyserami byli Amerykanie. Odpowiedź zaś na najtrudniejsze pytanie, czy podjęliśmy słuszną decyzję, pozostawiam Czytelnikom.
Piotr Górka
=========================
mail:
Już w marcu 1939 ambasador amerykański zadzwonił do Józefa Stalina.
Rozmowa wyglądała mniej więcej tak: -Wujku Joe, musicie zawrzeć układ o przyjaźni z Hitlerem.
Jak to, przecież jesteśmy wrogami.
Nie szkodzi, my to załatwimy.
I załatwili.
Było to zakończenie przygotowania drugiej wojny światowej. Wcześniej (listopad 1938) rząd amerykański otrzymał obietnicę od rządu polskiego, że ten podejmie walkę z Niemcami, tę walkę przegra, ale po 6 latach wojny rząd amerykański nie zapomni o Polsce.
Stanisław Michalkiewicz „Najwyższy Czas!” • 1 września 2026 michalkiewicz
Nosił wilk razy kilka, ponieśli i wilka – głosi popularne przysłowie. Jak wszystkie popularne przysłowia, również i to ma to do siebie, że albo się sprawdzi, albo nie. W przypadku wilka pewnie się prędzej czy później sprawdzi, bo kto tak naprawdę będzie ujmował się za wilkami, zwłaszcza, że sławna w swoim czasie francuska aktorka Brigitte Bardot, już prawie od roku nie żyje? Bardzo starzy ludzie mogą przywołać jeszcze św. Franciszka z Asyżu, który skutecznie ujął się za wilkiem z Gubbio, co to pustoszył okolice. Jak czytamy w „Kwiatkach św. Franciszka”, święty wyszedł wilkowi na spotkanie, a ten nie tylko nie rzucił się na niego i go nie rozszarpał, ale spokojnie go wysłuchał, w następstwie czego Franciszek doprowadził do porozumienia między mieszkańcami Gubbio i okolic. Mieszkańcy zobowiązali się wilka żywić, za co on ze swej strony obiecał, że nie będzie czynił żadnych szkód ani tamtejszym ludziom, ani nawet domowym zwierzętom.
Zresztą nie tylko z wilkiem św. Franciszkowi się udało. Znacznie trudniejszym zadaniem była z pewnością próba nawrócenia „sułtana Babilonu”. Z tym sułtanem wszyscy bali się rozmawiać, prawie tak, jak teraz z Putinem, ale św. Franciszek się nie przestraszył ani sułtana, ani nawet – co o nim powie pani red. Agnieszka Gozdyra. Dotarł tedy na miejsce, odbył z sułtanem rozmowę, w której zachęcał go do porzucenia sprośnych błędów Niebu obrzydłych i nawrócenia się na chrześcijaństwo. Sułtan nie tylko nie kazał obedrzeć go ze skóry, ale na jego zachęty udzielił mu odpowiedzi wymijającej, że najpierw musi załatwić wiele nie cierpiących zwłoki spraw, po czym dał mu eskortę go granicy, żeby nie spotkała go żadna zła przygoda.
Stanisław Cat-Mackiewicz przypuszcza w związku z tym, że św. Franciszek miał nadzwyczajne zdolności perswazyjne i nawet porównywał go pod tym względem do… Adolfa Hitlera. Teraz, na skutek uporczywej polityki historycznej, Adolfowi Hitlerowi nie przypisuje się żadnych nadzwyczajnych zdolności, wskutek czego trudno zrozumieć, w jaki właściwie sposób udało mu się oczarować Niemców do tego stopnia, że dochowali mu wierności aż do samego końca. Terrorem wszystkiego tłumaczyć chyba nie można, bo Stalin też stosował terror i to znacznie surowszy niż Hitler – a jednak, zwłaszcza na początku wojny, Niemcom poddawały się całe dywizje, a – jak mnie zapewniła znajoma, ale nie żyjąca już Rosjanka – również rosyjscy cywile na powitanie Niemców wznosili bramy triumfalne.
Dzisiaj takie opowieści musiałyby zostać pryncypialnie potępione przez wszystkich mądrych, roztropnych i przyzwoitych, co to rozpoznają się po zapachu – ale czy przypadkiem nie dlatego coraz więcej ludzi nie wierzy w żadne oficjalne wyjaśnienia i chętnie skłania się ku rozmaitym teoriom spiskowym? Skrajny przypadek takiego sceptycyzmu przypomina Antoni Słonimski – jak to pewien uczeń szkoły podstawowej przyniósł do domu wiadomość, że nauczycielka podczas lekcji twierdziła, iż Fenicjanie robili szkło z piasku. – To nie jej wina – wyjaśniał. – Ona tak musi, bo inaczej wywaliliby ją z roboty.
Ale dość już tych dygresji, bo zaczynając od wilka, który nosił razy kilka, myślałem o bezcennym Izraelu, który w końcu chyba się doigrał. Na pierwszy rzut oka państwo to nie tylko leży tam, gdzie chce, ale i robi, co chce, najwyraźniej dufne zarówno w swój arsenał nuklearny, którego oficjalnie „nie ma”, podobnie jak Wojskowych Służb Informacyjnych
– chociaż wiadomo, że i w jednym, jak i w drugim przypadku ta oficjalna nieobecność jest tylko wyższą forma obecności. Nie mówię już nawet o przekonaniu, że Żydowie są faworytami Stwórcy Wszechświata, co musi przecież mieć jakieś konsekwencje, na przykład – polityczne. Wspomniany Adolf Hitler myślał, że faworytami Stwórcy Wszechświata są Niemcy – ale nie muszę chyba nikogo przekonywać, jak bardzo się pomylił. Toteż z uwagi na te wszystkie okoliczności, Żydowie doszli do wniosku, że nie tylko mogą, ale kto wie, czy nie powinni, traktować wszystkie inne narody instrumentalnie, jako tzw. „głupich gojów”, którzy tylko zewnętrznie są podobni do prawdziwego rodzaju ludzkiego.
Najbardziej instrumentalnie byli przez Żydów traktowani nawet nie Palestyńczycy, tylko – amerykańscy twardziele, którzy wskutek długotrwałej tresury nie tylko nauczyli się skakać przed Żydami z gałęzi na gałąź, ale chyba uznali to za stan naturalny. W tej sytuacji nikogo nie dziwi, że Izrael nie tylko olewał wszystkie rezolucje Rady Bezpieczeństwa ONZ, ale coraz częściej olewał, a nawet wręcz ośmieszał Swego Największego Sojusznika. Świat co prawda już się przyzwyczaił, że ogon wywija psem – ale ostatnio ogon tak zhardział, że zaczął się nawet z psa na oczach całego świata naigrawać. Żeby nie być gołosłownym, to podam przykład, jak to Rada Pokoju zaprezentowała 15-punktowy plan dla Strefy Gazy autorstwa prezydenta Donalda Trumpa – a Izrael co? A Izrael w całości go odrzucił, wystawiając w ten sposób amerykańskiego prezydenta na pośmiewisko.
W odróżnieniu od naszego bantustanu, który nawet nie ośmiela się myśleć w sposób niedozwolony, inne bantustany nie tylko myślą, ale nawet – wyciągają z tego wnioski. Kiedy zatem okazało się, że wiarygodność sojusznicza Ameryki w rejonie Bliskiego Wschodu zmalała, tamtejsze bantustany najwyraźniej postanowiły przestać orientować się na egzotyczne sojusze, tylko wzięły sprawy w swoje ręce. Następstwem tej decyzji było zawarcie traktatu obronnego między Turcją, Arabią Saudyjską i Pakistanem. Turcja ma najsilniejszą w regionie armię, Arabia Saudyjska już sama nie wie, co robić z pieniędzmi, a z kolei Pakistan dorobił się arsenału jądrowego. Kiedy zaczynał, tamtejszy prezydent zapowiedział, że „będziemy jedli trawę” ale pozyskamy broń jądrową. Teraz, gdy w grę wchodzą saudyjskie pieniądze, to każdy rozumie, że pakistański arsenał będzie mógł rozwijać się w tempie stachanowskim.
I kiedy wydawało się, że to tylko taka jaskółka, która nie musi zwiastować wiosny, to wkrótce Zjednoczone Emiraty Arabskie, Egipt. Jordania, Arabia Saudyjska, Turcja, Indonezja i Pakistan, potępiły odrzucenie przez Izrael pokojowego planu Donalda Trumpa dla Strefy Gazy. Być może Donald Trump w jakiś sposób zachęcił te państwa do zajęcia takiego stanowiska – ale może nie musiał ich specjalnie zachęcać – bo niby dlaczego one same nie miałyby wiedzieć, co przystoi im w tej sytuacji czynić? Inna rzecz, że wysłannicy prezydenta Trumpa, wśród nich – również jego zięć – namawiali się w Kairze z bisurmanami, co pokazuje, że również prezydent Trump – chociaż twardziel – najwyraźniej poczuł się tym zlekceważeniem dotknięty.
Stały komentarz Stanisława Michalkiewicza ukazuje się w każdym numerze tygodnika „Najwyższy Czas!”.
Już za kilka godzin kolejna rocznica napaści Niemiec na Polskę. Rocznicę będą celebrować, na ogół bezrefleksyjnie, słomiani patrioci, a agentura niemiecka tradycyjnie usunie się w cień. Zwolennicy ochlokracji będą mówić o wszystkim: o faszyzmie, nacjonalizmie i bardzo rzadko o nazizmie, bo ten akurat, tym razem, w bliźniaczym wydaniu, trzeba wspierać w walce z rosyjskim imperializmem. Taką mamy aktualnie potworność etapu.
Wiedzieli, a nie powiedzieli
Mówi prof. Eugeniusz Cezary Król…
Jest to Hans von Herwarth, dyplomata niemiecki, który w 1939 roku był sekretarzem osobistym ambasadora Niemiec w Moskwie, czyli hrabiego von der Schulenburga. Otóż Hans von Herwarth zapisał się w historii tym, że 24 sierpnia 1939 roku rano przekazał swojemu koledze amerykańskiej ambasady Charlesowi Bohlenowi w Moskwie tekst tajnego protokołu do paktu Ribbentrop-Molotow. Co oznacza, że 24 sierpnia albo 25 sierpnia ten tekst był już w centrali dyplomacji amerykańskiej, a w następnych dniach Waszyngton powiadomił o tym fakcie Paryż i Londyn.
Co z tego wynikało dla Polski? Powinno wynikać tyle, że nasi sojusznicy, a wtedy oba to byli sojuszniki, mianowicie Wielka Brytania i Francja, powinny nas powiadomić. To wynikało z traktatu sojuszniczego. Tego nie uczynili.
Dlaczego nam nie powiedzieli?
…oni się bali, że Polacy widząc co się dzieje, będą tym bardziej nastawać na obiecaną pomoc, na pozycję sojusznika. A to miało być tylko na papierze.
A druga rzecz, dlaczego nie powiedzieli? Uznali, że już jest sprawa załatwiona. Oni się dogadali, co nam do tego?
CBŚP oraz funkcjonariusze Straży Granicznej zatrzymali na Okęciu obywatela Gruzji posiadającego status „wora w zakonie”, czyli wysoką pozycję w postsowieckiej mafii. Podczas weryfikacji ustalono, że mógł posługiwać się on aż 39 tożsamościami.
Jak przekazało we wtorek CBŚP, funkcjonariusze uzyskali informację, że rejsem z Grecji do Warszawy może przylecieć obywatel Gruzji, posiadający status „wora w zakonie”. Po wylądowaniu na lotnisku Okęcie mężczyzna został zatrzymany przez funkcjonariuszy Straży Granicznej. Ustalono, że przebywa on na terytorium Polski nielegalnie.
„Szczegółowa weryfikacja w systemach teleinformatycznych Straży Granicznej wykazała, że Gruzin figuruje w bazach danych pod kątem możliwości posługiwania się innymi danymi osobowymi” – podało CBŚP.
Służby potwierdziły, że na wcześniej używane dane osobowe dokonano wpisów przez służby francuskie i niemieckie. CBŚP poinformowało, że strona francuska wskazała, że cudzoziemcowi należy odmówić wjazdu i pobytu na terytorium państw członkowskich z uwagi na wcześniejszy wyrok skazujący za przestępstwo zagrożone karą co najmniej roku pozbawienia wolności. Z kolei strona niemiecka wskazała jako podstawę wpisu udział w zorganizowanej grupie przestępczej oraz zagrożenie dla bezpieczeństwa i porządku publicznego.
„Z ustaleń funkcjonariuszy wynika ponadto, że mężczyzna mógł posługiwać się 39 innymi danymi osobowymi” – przekazało CBŚP.
Wobec obywatela Gruzji zostało wszczęte postępowanie administracyjne. Wydano decyzję zobowiązującą cudzoziemca do powrotu, orzekając jednocześnie o 10-letnim zakazie ponownego wjazdu na terytorium RP oraz pozostałych państw obszaru Schengen.
Funkcjonariusze zajęli się też sprawą posługiwania się nieprawdziwymi danymi. Gruzinowi przedstawiono zarzut dotyczący składania fałszywego oświadczenia, a następnie przesłuchano go w charakterze podejrzanego. Mężczyzna nie przyznał się do zarzucanego mu czynu i złożył wyjaśnienia.
Po zakończeniu czynności opuścił Polskę, odlatując najbliższym samolotem do Tbilisi.
We wrześniu 1939 roku Polska padła ofiarą agresji nie tylko ze strony Niemiec i Związku Radzieckiego, ale także – co dziś pamięta się znacznie rzadziej – ze strony sprzymierzonej z III Rzeszą Słowacji.
Państwo słowackie, powołane do życia 14 marca 1939 roku pod przywództwem księdza Jozefa Tisy, szybko znalazło się w silnej zależności od Niemiec. Polska, licząc jeszcze na utrzymanie dobrosąsiedzkich stosunków, uznała jego niepodległość już następnego dnia po jej ogłoszeniu. Wkrótce jednak okazało się, że rząd w Bratysławie związał swój los z Hitlerem.
Latem 1939 roku Słowacy intensywnie przygotowywali się do udziału w agresji na Polskę. Modernizowano drogi prowadzące ku granicy, gromadzono informacje wywiadowcze o polskich jednostkach, a Niemcom udostępniano linie kolejowe i lotniska. Z lotnisk na terytorium Słowacji startowały później samoloty Luftwaffe uczestniczące m.in. w bombardowaniach Krakowa i Warszawy.
Jednocześnie nasilała się antypolska propaganda. Szczególnie aktywni byli minister propagandy Aleksander Mach oraz paramilitarna Gwardia Hlinki.
1 września 1939 roku o godz. 5:00, bez wypowiedzenia wojny, wojska słowackie przekroczyły granicę Polski.
Do działań przeciwko Polsce skierowano Armię Polową „Bernolák”. W jej skład wchodziły trzy dywizje: „Jánošík”, „Škultéty” i „Rázus”, a także zgrupowanie manewrowe „Kalinčiak”. Nie wszystkie te siły uczestniczyły jednak w walkach w takim samym zakresie. Słowackie wojska liczyły łącznie około 50 tys. żołnierzy.
Walki toczyły się m.in. w rejonie Zakopanego, Nowego Targu, Krynicy, Muszyny, Przełęczy Dukielskiej i Łupkowa. Słowacy zajęli m.in. Czorsztyn i Tylicz, a na dalszym etapie działań operowali również w kierunku Krosna i Sanoka.
Choć udział Słowacji nie miał decydującego znaczenia dla wyniku kampanii, lokalnie stanowił realne wsparcie niemieckiej ofensywy na południu Polski.
Według danych wojskowych Słowacy stracili 18 zabitych, 46 rannych i 11 zaginionych. Do niewoli wzięli około 1350 polskich żołnierzy.
„Jesteśmy dumni, że przyjaźń słowacko-niemiecką mogliśmy przypieczętować walką i krwią Słowaków” – stwierdził słowacki minister propagandy Aleksander Mach w przemówieniu wygłoszonym 4 października 1939 roku.
Po zakończeniu działań wojennych Niemcy przekazali Słowacji łącznie około 770 km kwadratowych terytorium należącego przed wojną do Polski lub zajętego przez nią jesienią 1938 roku. Obszary te zamieszkiwało ponad 34 tys. osób.
Wśród terenów przejętych przez Słowację znalazło się 26 wsi Spiszu i Orawy, które znajdowały się w granicach Polski jeszcze przed 1938 rokiem. Rozpoczęła się tam intensywna słowakizacja. Usuwano polskich księży i nauczycieli, zamykano polskie szkoły oraz niszczono polskie książki i inne ślady polskiej kultury.
Represjom towarzyszyły demonstracyjne akcje wymierzone w polską tożsamość narodową. W Jurgowie urządzono nawet symboliczny „pogrzeb Polski”.
Okupacja słowacka nie miała skali niemieckiego terroru, jednak na anektowanych terenach władze konsekwentnie prowadziły politykę słowakizacji i usuwania śladów polskości.
Współpracując z gestapo i niemiecką strażą graniczną, słowackie służby zwalczały również polskie podziemie i kurierów przedostających się przez południową granicę. Na zajętych terenach miejscową ludność żydowską objęto ponadto słowackim ustawodawstwem antyżydowskim i deportacjami.
Po zakończeniu wojny Słowacja ponownie znalazła się w granicach Czechosłowacji, jednak kwestia Spiszu i Orawy nie została rozwiązana od razu. Wiosną i latem 1945 roku dochodziło tam do napięć, incydentów i starć.
Dopiero w lipcu 1945 roku Wojsko Polskie [LWP? md] ostatecznie obsadziło tereny należące do Polski przed wojną, przywracając w praktyce granicę sprzed 1939 roku. Napięcia i antypolskie wystąpienia utrzymywały się jednak jeszcze przez pewien czas.
Historia udziału Słowacji w agresji na Polskę przypomina, że we wrześniu 1939 roku nasz kraj stanął do walki nie tylko z Hitlerem i Stalinem, ale również z południowym sąsiadem, który w sojuszu z III Rzeszą wybrał rolę agresora.
1 września 1939 roku około godziny 4:45 – według dziennika pokładowego o 4:48 – niemiecki pancernik szkolny Kriegsmarine „Schleswig-Holstein” otworzył ogień w stronę Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte.
Ten symboliczny moment uznaje się za początek największego konfliktu zbrojnego w dziejach – II wojny światowej.
Wojskowa Składnica Tranzytowa na Westerplatte była polską placówką wojskową na terenie Wolnego Miasta Gdańska. Teren półwyspu został przekazany Polsce do użytkowania na podstawie decyzji Ligi Narodów.
Około 200 polskich żołnierzy pod dowództwem komendanta składnicy mjr. Henryka Sucharskiego, którego zastępcą był kpt. Franciszek Dąbrowski, przez siedem dni bohatersko odpierało ataki znacznie liczniejszych sił niemieckich, zyskując miejsce w historii jako symbol niezłomnego oporu.
Równocześnie niemiecka Luftwaffe dokonała nalotów na szereg polskich miast. Jednym z pierwszych i najtragiczniejszych celów był Wieluń. W wyniku bombardowań zginęło co najmniej 127 osób, choć rzeczywista liczba ofiar mogła wynosić kilkaset. Dawniej często podawano około 1200 zabitych, jednak liczby tej nie potwierdziło śledztwo Instytutu Pamięci Narodowej.
Były także miejsca, w których III Rzesza rozpoczęła działania zbrojne przed ostrzałem Westerplatte. Około godziny 4:00 niemieckie oddziały zaczęły przekraczać granicę m.in. na odcinku Janowo–Chorzele, a artyleria ostrzelała Chorzele. Około 4:30 rozpoczęło się natarcie na główną polską pozycję pod Mławą. W Tczewie niemieckie samoloty zaatakowały już o godzinie 4:34.
Tego samego dnia prezydent Ignacy Mościcki wprowadził stan wojenny na terenie całego kraju i w odezwie do narodu wezwał do walki w obronie wolności i honoru. Polacy odpowiadali heroizmem – broniła się Poczta Polska w Gdańsku, której obroną początkowo dowodził ppor. Konrad Guderski, a po jego śmierci Alfons Flisykowski. Wołyńska Brygada Kawalerii stoczyła zwycięską bitwę pod Mokrą, a ułani z 18. Pułku pod Krojantami przeprowadzili skuteczną szarżę na niemiecką piechotę, czasowo dezorganizując działania przeciwnika i ułatwiając odwrót polskich oddziałów.
Jednocześnie rozpoczęła się zbrodnicza operacja „Tannenberg”, wymierzona w polskie elity, oraz systematyczne represje wobec ludności cywilnej.
Polscy piloci, m.in. Stanisław Skalski i Władysław Gnyś, odnieśli pierwsze zwycięstwa powietrzne. Na Wybrzeżu rozpoczęły się walki z nacierającymi Niemcami. Lądową Obroną Wybrzeża dowodził płk Stanisław Dąbek, a całością polskich sił broniących Wybrzeża – kontradm. Józef Unrug.
W nalocie na port wojenny na Oksywiu zatonął artyleryjski okręt szkolny ORP „Mazur”. Jego marynarze prowadzili ogień przeciwlotniczy także po ciężkim trafieniu jednostki.
„Żadnych planów, bałagan śmierdzący”
Świadectwa z pierwszych godzin i dni wojny ukazują grozę i dramat cywilów. Niemal natychmiast ku wschodnim rubieżom Polski ruszyły tłumy uchodźców, próbujących ocalić życie przed niszczycielskim naporem armii niemieckiej.
Rozpoczęły się bombardowania: „O piątej rano zaczęła się wojna. Przy najcudowniejszym poranku spadły na Warszawę pierwsze bomby” – notowała Maria Dąbrowska.
Zofia Nałkowska zapisała z kolei: „Mój pokój zamieniony w schron przeciwgazowy. […] Małe zapasy zalepione w szafeczce ściennej przy drzwiach balkonu. […] Jeszcze nie ma wielkich klęsk, jeszcze wiele jest przed nami”.
Jan Karski, później słynny kurier i dyplomata, a wówczas żołnierz 5. Dywizjonu Artylerii Konnej w Oświęcimiu, zapamiętał to tak: „Jak ja czytam teraz te pamiętniki, tych różnych pułkowników, że «zadaliśmy im ciężkie straty», «walczyliśmy» i tak dalej – ja tego nie widziałem. Żadnych planów, bałagan śmierdzący. Wyobrażałem sobie, że idę do polskiej armii, która obali mit niemieckiej potęgi. I to wszystko się zmieniło w ciągu piętnastu minut 1 września 1939”.
Tak właśnie w Polsce rozpoczął się globalny konflikt, który pochłonął miliony istnień i na zawsze zmienił losy świata.
Barbara Nowacka kontynuuje realizację unijnego planu objęcia wszystkich polskich uczniów ideologiczną propagandą w obszarze seksualności. Jej wielkim sojusznikiem jest nowe „osiągnięcie” rządu Donalda Tuska, czyli transkrypcja pseudo-małżeństw jednopłciowych.
Od 1 września obowiązkowym przedmiotem w polskiej szkole stała się edukacja zdrowotna. Wynalazek Barbary Nowackiej został tym razem rozbity na dwie części. Przymusowa dla wszystkich jest partia większościowa, która obejmuje szeroko pojętą tematykę zdrowotną czy związaną z bezpieczeństwem.
Teoretycznie dobrowolna jest partia mniejsza, dotycząca seksualności. To efekt naprawdę znaczącego oporu społecznego, który wybuchł w 2025 roku. Początkowo Barbara Nowacka chciała wprowadzić do szkół jednolitą, obowiązkową edukację zdrowotną. Przeciwko temu zaprotestowało wiele środowisk – przede wszystkim rodzice, wsparci jednak również przez biskupów, licznych nauczycieli i część polityków. Powód tego oporu był bardzo prosty.
Propaganda antropologicznej rozpusty
Edukacja zdrowotna w tych miejscach, w których opowiada o związkach między ludźmi oraz o seksualności, odwołuje się do antropologii progresywnej. Nie ma tu miejsca dla Boga; małżeństwo nie jest uprzywilejowane; poczęcie nie jest naturalnym elementem aktu seksualnego. Związki i seksualność zostają sprowadzone do roli funkcjonalnego narzędzia, stają się sposobem maksymalizacji przyjemności i zadowolenia z życia. W tej perspektywie możliwa staje się aprobata rozwodów, wolnych związków, antykoncepcji, homoseksualizmu czy nawet aborcji.
Narracja, którą zamieszczono w edukacji zdrowotnej, nie ma nic wspólnego z neutralnością światopoglądową – stanowi raczej świadome odcięcie się od antropologii katolickiej na rzecz antropologii świeckiej i liberalnej.
Właśnie dlatego tylu ludzi protestowało przeciwko koncepcji narzucenia edukacji zdrowotnej wszystkim, bez możliwości rezygnacji z zajęć. Barbara Nowacka zrobiła krok wstecz. W ubiegłym roku szkolnym edukacja zdrowotna pojawiła się w szkołach i domyślnie zostali nią objęci wszyscy uczniowie. Można było jednak wypisać się z zajęć, składając specjalną deklarację.
Skuteczna taktyka Nowackiej
W ten sposób Nowacka zrealizowała swój pierwotny cel, wprowadzając do szkół edukację zdrowotną z komponentem liberalnej seksualności, uspokajając zarazem protesty. W tym roku następuje intensyfikacja ministerialnego nacisku na uczniów. Niestety, taktyka Nowackiej okazała się skuteczna, bo reakcje krytyczne ograniczyły się tym razem do dość nielicznych manifestacji czy dyskusji w mediach. Zabrakło większego poruszenia społecznego, które pozwoliło zatrzymać plany rządowe poprzednim razem.
Na czym polega sukces Nowackiej? Po pierwsze, edukacja zdrowotna nie jest przedmiotem groźnym wyłącznie w swoim komponencie stricte seksualnym, a więc tym, który jest dziś nieobowiązkowy. Elementy progresywnego światopoglądu w odniesieniu do związków i seksualności są rozsiane również w innych partiach tego przedmiotu. Sztandarowym przykładem jest zagadnienie depresji, które proponuje się ilustrować… depresję poporodową. Analogicznych zabiegów jest więcej. Uczeń, o ile tylko natrafi na liberalnego nauczyciela, może zostać skonfrontowany z ideologicznymi treściami nawet wtedy, jeżeli decyzją rodziców zostanie wypisany z części nieobowiązkowej.
Drugi problem polega na kształcie tej nieobowiązkowości. Tak jak w poprzednim roku szkolnym, z komponentu dotyczącego edukacji seksualnej trzeba się aktywnie wypisać – domyślnie każdy uczeń jest objęty tym komponentem, jako normalną częścią całości edukacji zdrowotnej. Można zakładać, że pewna część rodziców nie zachowa wystarczającej czujności i nie złoży formularza, co zwiększy zasięg oddziaływania propagandy progresywnej krzewionej przez rząd. Brak większych protestów sprawił, że ministerstwo nie czuło się zobowiązane by w jakiś sposób ułatwić wypisanie się z przedmiotu. Jest bardzo możliwe, że w ubiegłym roku wielu uczniów chciało rezygnować z edukacji zdrowotnej, bo zyskiwali wtedy godzinę wolną. Teraz wypisanie się już nic im nie da – nie otrzymają wolnego czasu.
Lewacki unijny taran idzie dalej
Prawdopodobny wzrost liczby uczniów uczestniczących w całości edukacji zdrowotnej i przyzwyczajenie społeczeństwa do obecności tego przedmiotu ma swój oczywisty skutek: jeżeli tylko obecna koalicja rządząca zachowa władzę, to będzie próbowała objąć wszystkich uczniów obowiązkiem uczestnictwa w całym przedmiocie – i może jej się to udać. Nawet jeżeli w kraju wybuchną spore protesty, to można zakładać, że z powodu przyzwyczajenia do nowego przedmiotu nie będą mieć już takiej siły, by faktycznie zmusić rządu do zmiany decyzji. Dlatego jedynym możliwym scenariuszem przeciwdziałania planom Nowackiej, obok protestów prowadzonych ze świadomością granic ich skuteczności, jest działanie na rzecz odsunięcia lewicowego rządu od władzy i naprawa systemu edukacji po osiągnięciu takiego rezultatu.
Barbara Nowacka dąży konsekwentnie do wprowadzenia obowiązkowej edukacji seksualnej, bo w ten sposób realizuje unijne wytyczne. Unia Europejska rozwija wspólny projekt edukacyjny, znany jako Europejski Obszar Gospodarczy. Jego celem jest częściowe ujednolicenie sposobu nauczania dzieci we wszystkich państwach członkowskich, co zakłada głęboką ideologizację szkoły – również w aspekcie seksualności. Oficjalny światopogląd unijny jest przecież skrajnie sekularystyczny – nie zna Boga ani prawa naturalnego. Z perspektywy wiodących socjotechników brukselskich, ludzkie związki można rozumieć wyłącznie hedonistycznie, a takie metody jak antykoncepcja czy nawet zabijanie dzieci poczętych są zupełnie zwykłą formą regulacji poczęć, ba, więcej – są „prawem” człowieka. Obecny lewicowy rząd Polski przyjmuje wyższość unijnego prawa, dlatego jest gotów pogwałcić konstytucyjne gwarancje dotyczące swobody rodziców w wychowywaniu dzieci. Polska ustawa zasadnicza uchodzi za drugorzędny dokument wobec woli przywódców Unii Europejskiej.
Homozwiązki jako prezent dla Nowackiej
Tak samo dzieje się w przypadku transkrypcji aktów „małżeńskich” zwieranych przez pary jednopłciowe poza granicami Polski. W listopadzie 2025 roku Trybunał „Sprawiedliwości” Unii Europejskiej orzekł, że wszystkie kraje członkowskie mają obowiązek wpisywać do swojego systemu prawnego takie akty. W marcu tego roku za wiążący uznał ten werdykt Naczelny Sąd Administracyjny. Już w maju w Warszawie dokonano pierwszej transkrypcji takiego aktu. Symbolicznie: chodziło o związek zawarty przez dwóch mężczyzn w Berlinie. Rafał Trzaskowski, autoryzując ich homoseksualne „małżeństwo”, w oczywisty sposób pogwałcił polską konstytucję, przyjmując nadrzędność de facto niemieckiego prawa.
Później analogicznych transkrypcji dokonano także w wielu innych urzędach stanu cywilnego w różnych miejscach kraju. Od niedzieli 23 sierpnia funkcjonuje jako legalne rozporządzenie ministra cyfryzacji Krzysztofa Gawkowskiego, które przewiduje nową formułę transkrypcji; rząd oczekuje, że wszystkie samorządy będą dokonywać takich aktów, jak Trzaskowski. Jeszcze w sierpniu zrobiono to między innymi w Gdańsku. W ten sposób w polskim systemie prawnym, wbrew konstytucji, pojawiły się homozwiązki.
To ma swoje znaczenie również dla systemu edukacji. Przecież w ramach edukacji zdrowotnej uczy się dzieci o tym, jak wyglądają związki intymne między ludźmi. Jeszcze do niedawna od strony formalnej takie związki były tylko jednego rodzaju: małżeństwo między mężczyzną a kobietą. W roku szkolnym 2026/2027 sytuacja jest już inna. Nauczyciel może poinformować dzieci, że nad Wisłą żyją i współżyją ze sobą również pary jednopłciowe, ciesząc się prawną ochroną rządu Donalda Tuska; a co za tym idzie, że homoseksualność jest rzeczą zupełnie normalną, a może nawet godną pochwały. Nie wiem, czy koordynacja działań Nowackiej i Gawkowskiego jest przypadkowa, czy celowa – ale w każdym przypadku skutki są dokładnie te same. Wprowadzenie do szkół edukacji seksualnej w progresywnym ujęciu, wespół z pseudo-legalizacją zawartych za granicą homozwiązków, konstytuuje potężny wyłom w ciągłości cywilizacyjnej Polski. Po tysiącu lat już nie doktryna chrześcijańska, ale rewolucyjna ideologia dyktuje rozumienie małżeństwa i seksualności. Nawet jeżeli żyjemy dziś w wolnym kraju, to pod względem poszanowania dla prawa naturalnego w tym obszarze sytuacja jest gorsza niż w okresie okupacji sowieckiej. Nie jest to zaskakujące, jako że unijna ideologia, której hołduje Barbara Nowacka, wyrasta z rewolucyjnego ducha, który zrodził również marksizm; niemniej rozpoznanie tego stanu rzeczy powinno mobilizować Polaków do intensywnego przeciwdziałania.
Potrzeba słusznego gniewu
To, co można zrobić w rozpoczynającym się roku szkolnym, to przede wszystkim bardzo konsekwentne wypisywanie dzieci z komponentu seksualnego edukacji zdrowotnej. Kto tylko może, niech informuje o tym innych rodziców i zachęca ich do podjęcia odpowiednich kroków. Potrzebne są też nowe protesty, wyraziste i szeroko zakrojone, podobne do tych, które przeszły przez Polskę w 2025 roku. Nie chodzi nawet o to, by „pokazać Nowackiej”, co myślą o niej konserwatywni Polacy, bo przecież Nowacka dobrze to wie; chodzi o to, by uświadomić bliźnim skalę problemu i zmaksymalizować słuszny gniew, tak, by wyborcza odpowiedź na haniebne postępowanie obecnej władzy była w 2027 roku jeszcze silniejsza, torując drogę do władzy prawicowym formacjom. Czy te formacje będą skłonne do wypalenia gorącym żelazem ideologicznego zepsucia prawa, które wprowadził obecny rząd – to już problem osobny, zależny w dużej mierze od konkretnego składu takiego hipotetycznego rządu.
Artykuł Ministra Spraw Zagranicznych Federacji Rosyjskiej S.W. Ławrowa 19 sierpnia był ważnym wydarzeniem dla żeglugi arktycznej. Kontenerowiec z Chin po raz pierwszy przypłynął do portu w Murmańsku Północną Drogą Morską, kluczowym elementem Transarktycznego Korytarza Transportowego. Dzięki udziałowi partnerów zagranicznych rozpoczął się nowy etap w rozwoju rosyjskiego regionu arktycznego, gdzie wytwarzane jest co najmniej 10% PKB i gdzie mieszka ponad 2,5 miliona obywateli. W związku z tym chciałbym podzielić się kilkoma przemyśleniami na temat naszej oceny obecnej sytuacji w Arktyce i planów rozwoju współpracy międzynarodowej w tym regionie.
Rosja i partnerzy międzynarodowi w Arktyce
Zatwierdzone przez prezydenta Władimira Putina Podstawy polityki państwa rosyjskiego w Arktyce do 2035 roku, ukierunkowują działania wszystkich agencji rządowych na poprawę jakości życia ludności strefy arktycznej Federacji Rosyjskiej, rozwój gospodarczy jej terytoriów, ochronę środowiska oraz korzystną dla obu stron współpracę międzynarodową. Ta ostatnia kwestia ma szczególne znaczenie dla Ministerstwa Spraw Zagranicznych, które odpowiada za koordynację relacji z państwami zagranicznymi i organizacjami międzyrządowymi. Ponadto pragnę podkreślić, że całokształt zagadnień związanych z rozwojem strefy arktycznej, logistyką morską i Północnym Szlakiem Morskim zajmuje istotne miejsce w pracach Kolegium Morskiego Federacji Rosyjskiej.
Priorytety polityki zagranicznej na wysokich szerokościach geograficznych zostały zapisane w aktualnej Koncepcji Polityki Zagranicznej z 31 marca 2023 r. W Arktyce Rosja dąży do utrzymania pokoju i stabilności, ograniczenia zagrożeń dla bezpieczeństwa narodowego oraz stworzenia sprzyjających warunków zewnętrznych dla rozwoju społeczno-gospodarczego kraju. Aby wdrożyć te zasady, jesteśmy otwarci na współpracę ze wszystkimi konstruktywnie nastawionymi państwami zagranicznymi, które wykazują wzajemne zaangażowanie. Takich państw jest wiele. Ogromny potencjał surowcowy i transportowo-logistyczny Dalekiej Północy, jej unikalne walory naturalne i klimatyczne, długoletnie tradycje współpracy regionalnej oraz bogate dziedzictwo kulturowe rdzennej ludności stwarzają szerokie możliwości dla obustronnie korzystnych partnerstw. Wśród krajów, z którymi nawiązaliśmy bliską współpracę w Arktyce, na szczególną uwagę zasługują Chiny i Indie. Z Pekinem kwestie arktyczne są merytorycznie omawiane podczas regularnych spotkań szefów rządów. Działa wyspecjalizowana dwustronna podkomisja ds. Północnej Drogi Morskiej, a także mechanizmy konsultacji międzyresortowych i wymiany naukowej. Rezultaty mówią same za siebie – obejmuje to uruchomienie regularnej żeglugi kontenerowej przez północne morza Rosji, z planami rozszerzenia tej usługi, oraz inne osiągnięcia, w tym w badaniach polarnych.
Z New Delhi prowadzony jest aktywny dialog na temat kwestii związanych z wysokimi szerokościami geograficznymi. Pod koniec sierpnia kwestia ta była omawiana na posiedzeniu Międzyrządowej Rosyjsko-Indyjskiej Komisji ds. Współpracy Handlowej, Gospodarczej, Naukowo-Technicznej i Kulturalnej. Indyjskie korporacje uczestniczą w rozwoju potencjału surowcowego naszego regionu arktycznego. Według niektórych ekspertów, Arktyka może stać się jednym z flagowych obszarów partnerstwa rosyjsko-indyjskiego w ciągu najbliższych 20 lat. Istnieją perspektywy współpracy na Dalekiej Północy z Brazylią, Indonezją, Iranem i innymi krajami BRICS. Jesteśmy gotowi rozwijać współpracę z Białorusią oraz innymi sojusznikami i partnerami w WNP. Warto również wspomnieć o Korei Południowej i Singapurze, które wyraziły zainteresowanie współpracą z Rosją w zakresie konkretnych projektów arktycznych, pomimo udziału w nieprzychylnej kampanii „kolektywnego Zachodu” przeciwko naszemu krajowi. Zainteresowanie państw spoza Arktyki nawiązaniem współpracy z Rosją na wysokich szerokościach geograficznych znajduje odzwierciedlenie w aktywnym udziale gości zagranicznych w sympozjach i konferencjach poświęconych problematyce Arktyki. Liczne delegacje zagraniczne wezmą udział w dyskusjach podczas sesji specjalnych XI Wschodniego Forum Ekonomicznego, które rozpocznie się we Władywostoku 1 września. W marcu przyszłego roku z przyjemnością powitamy znamienitych gości z zagranicy na kolejnym dużym międzynarodowym forum rosyjskiej Arktyki, „Arktyka: Terytorium Dialogu”, które odbędzie się w Murmańsku.
Wyzwania dla współpracy międzynarodowej w Arktyce
Utrzymanie Arktyki jako strefy pokoju i współpracy leży w interesie całej społeczności międzynarodowej, a Rosja z pewnością ma w tym interes. Są jednak tacy, którzy się z tym nie zgadzają. W przeciwnym razie, jak wytłumaczyć fakt, że państwa NATO, podobnie jak cały sojusz wojskowy, dążą do militaryzacji regionu i tworzą tam zarzewia napięć międzynarodowych? W lutym 2026 roku NATO rozpoczęło operację Arctic Sentinel, mającą na celu rozszerzenie obecności wojskowej na wysokich szerokościach geograficznych. W bezpośrednim sąsiedztwie naszych północnych granic trwają intensywne przygotowania wojskowe. Prowadzone są zakrojone na szeroką skalę, agresywne ćwiczenia z udziałem państw spoza regionu, a także tworzone są nowe elementy struktury dowodzenia i sztabu NATO. Taka aktywność militarna na Dalekiej Północy stanowi bezpośrednie zagrożenie dla bezpieczeństwa Rosji. Rośnie ryzyko incydentów, które mogłyby sprowokować konfrontację zbrojną o potencjalnie katastrofalnych skutkach. Celowe, celowe tworzenie atmosfery nieufności w sferze wojskowej odbywa się równolegle z próbami Zachodu zmierzającymi do podważenia uzasadnionych praw Rosji w sferze współpracy międzynarodowej poprzez bezprawne sankcje finansowe i ekonomiczne wobec osób prawnych i fizycznych z krajów stanowiących globalną większość, uczestniczących w realizacji wspólnych projektów w regionie Arktyki. NATO i inne państwa Zachodu nie ukrywają swoich prawdziwych motywów, deklarując, że ich celem jest przekształcenie Arktyki w nowy front konfrontacji, który miałby powstrzymać rozwój naszego kraju i jego podobnie myślących sojuszników. Jednym z przejawów antyrosyjskiej polityki Zachodu było blokowanie niegdyś skutecznych mechanizmów współpracy wielostronnej na Dalekiej Północy. Niektóre z nich przestały istnieć, inne zaś stały się praktycznie bez znaczenia bez udziału Rosji, która została zmuszona do zerwania z nimi stosunków w wyniku wrogich działań. Jedynym istniejącym formatem międzyrządowym jest Rada Arktyczna, utworzona prawie 30 lat temu, 19 września 1996 roku. Rada zbliża się do swojej rocznicy w dalekiej od ideału formie.
Od marca 2022 roku, w wyniku działań zachodnich państw członkowskich, znajduje się w stanie „zamrożenia”, doświadczając poważnego kryzysu. Spotkania ministerialne i posiedzenia kluczowego organu koordynującego, Komitetu Wysokich Urzędników, zostały zawieszone, a możliwości realizacji projektów zostały ograniczone. Funkcjonowanie organizacji ogranicza się w dużej mierze do kontaktów na szczeblu eksperckim i zdalnych posiedzeń jej organów roboczych. Rosja jest gotowa wznowić pełne funkcjonowanie Rady Arktycznej, jeśli inni będą uczciwie działać, uwzględniając uzasadnione interesy wszystkich uczestników. Jesteśmy jednak również przygotowani na scenariusz rozgrywany obecnie przez państwa NATO w ramach organizacji, próbujące dyskutować o Arktyce bez Rosji w swoim gronie, co w istocie dyskredytuje i marginalizuje Radę Arktyczną. W tym przypadku dysponujemy terytoriami, logistyką, technologią i wiarygodnymi partnerami do realizacji obopólnie korzystnych projektów, aby śmiało realizować plany Rosji w Arktyce.
Przyszłość współpracy międzynarodowej w Arktyce
Rzut oka na mapę świata pokazuje, że Rosja była, jest i pozostanie wiodącym państwem arktycznym. Wraz ze zmianami klimatu i topnieniem czap lodowych na biegunach, eksperci przewidują, że dostępność transportu i zasobów w Arktyce będzie się zwiększać. Region ten zaczyna już odgrywać niezastąpioną rolę w zapewnianiu zrównoważonych powiązań handlowych w obliczu coraz częstszych zakłóceń w łańcuchach dostaw, zwłaszcza w cieśninach oceanów świata, które mają systemowe znaczenie dla gospodarki międzynarodowej. Strategiczne znaczenie Arktyki dla interesów narodowych i bezpieczeństwa naszego kraju również wzrośnie. Będziemy kontynuować kompleksowy rozwój wysokich szerokości geograficznych i rozbudowę infrastruktury naszej strefy arktycznej zgodnie z prawem rosyjskim i celami rozwojowymi kraju. W naszej działalności gospodarczej będziemy nadal wychodzić z założenia, że arktyczne przestrzenie morskie stanowią integralną część Oceanu Światowego. Postanowienia Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza z 1982 roku, która ustanawia szczególne prawa i obowiązki państw nadbrzeżnych Arktyki, mają tam pełne zastosowanie. Zobowiązanie do przestrzegania tych praw i obowiązków zostało zapisane w Deklaracji z Ilulissat, przyjętej w 2008 roku przez arktyczną „piątkę” – Rosję, Danię, Kanadę, Norwegię i Stany Zjednoczone. Na obecnym etapie nie widzimy potrzeby opracowywania nowych międzynarodowych instrumentów prawnych regulujących działalność gospodarczą i inną na wysokich szerokościach geograficznych. Polityka zagraniczna Rosji w Arktyce pozostanie kompleksowa i pragmatyczna. Popieramy włączenie Arktyki do pan-kontynentalnej przestrzeni bezpieczeństwa i współpracy w Eurazji. Nasi obecni przeciwnicy powinni już dawno wyciągnąć wnioski z licznych lekcji historii i zdać sobie sprawę, że przemawianie do Rosji językiem sankcji i gróźb jest daremne. Nieprzyjazne, wrogie działania spotykały się i nadal będą spotykać się z adekwatnymi odpowiedziami, w tym asymetrycznymi. Rosja preferuje konstruktywny dialog we wszystkich regionach świata, ale w razie potrzeby nasze interesy narodowe będą bronione wszelkimi dostępnymi środkami. Jak wielokrotnie podkreślał prezydent Rosji Władimir Putin, w Arktyce trwają intensywne prace i jesteśmy otwarci na wszystkich partnerów chętnych do udziału na zasadzie równości i wzajemnych korzyści. Partnerzy ci, spoza kręgu rusofobów NATO, stanowią zdecydowaną większość. Obiecujące obszary obejmują rozwój zasobów naturalnych, eksploatację Transarktycznego Korytarza Transportowego i jego najważniejszego elementu – Północnej Drogi Morskiej. Priorytetowe zadania obejmują budowę infrastruktury przemysłowej, transportowej i turystycznej. Priorytetami pozostaną poprawa dobrobytu mieszkańców Dalekiej Północy, ochrona północnej przyrody oraz prowadzenie badań naukowych. We wszystkich tych obszarach przywiązujemy dużą wagę do współpracy międzynarodowej.
