Fabryka wojny
Autor: Sabine Jahn apolut/die-fabrik-des-krieges
Prawdziwa rewolucja w tej wojnie nie dokonuje się w okopach. Pojawia się w platformach danych, oprogramowaniu i cyfrowych sieciach zaopatrzenia. Tam rozwija się ekosystem wojskowo-przemysłowy, który fundamentalnie zmienia europejski porządek bezpieczeństwa – w dużej mierze niezauważony w debacie publicznej.
Punkt widzenia Sabiene Jahn .
Ci, którzy dziś mówią o wojnie na Ukrainie, zazwyczaj myślą o liniach frontu, kolumnach czołgów lub dziennej liczbie zniszczonych dronów. Percepcja społeczna koncentruje się na widocznych wydarzeniach. Siła militarna nadal jest postrzegana jako suma uzbrojenia, żołnierzy i zdolności produkcyjnych. Głębsze zmiany zachodzą w przepływie danych między polem bitwy, rozwojem oprogramowania, przemysłem i zaopatrzeniem.
Każdy zniszczony dron, każdy zagłuszony kanał radiowy i każda nowa taktyka generują informacje. Informacje te decydują o tym, która broń zostanie ulepszona, która firma otrzyma kolejny kontrakt i która technologia zostanie rozwinięta w ciągu kilku tygodni. Wojna generuje zatem ciągły strumień użytecznych danych.
Przez dziesięciolecia innowacje wojskowe przebiegały w oddzielnych fazach – badań, rozwoju, testów, zaopatrzenia, produkcji i wdrożenia. Od pomysłu do jego wdrożenia często mijało dziesięć lub piętnaście lat. Na Ukrainie rozwój, wdrożenie, ocena i udoskonalenie następują niemal jednocześnie. Nowe produkty trafiają bezpośrednio na linię frontu, żołnierze testują je w warunkach rzeczywistych, a wnioski z tych badań spływają z powrotem niemal natychmiast. W ciągu kilku tygodni wdrażane są modyfikacje techniczne, które następnie są wykorzystywane w kolejnej bitwie. Sama wojna staje się środowiskiem rozwoju.
Decyzje zakupowe coraz częściej opierają się na stale gromadzonych danych operacyjnych. Decydującym czynnikiem jest udokumentowana wydajność w warunkach bojowych, a nie tylko teoretyczna zdolność. Prawdziwym surowcem są dane dotyczące zasięgu, wskaźników awaryjności, dokładności, czasu dostawy i rzeczywistych korzyści. Kto posiada te informacje, ma przewagę w wiedzy, która przekłada się na udoskonalenia techniczne i korzyści ekonomiczne. (12)
Podczas gdy rządy debatowały nad pakietami zbrojeniowymi i miliardami dolarów pomocy, wyłoniła się cyfrowa infrastruktura, zaprojektowana w celu trwałego połączenia rozwoju, produkcji, rozmieszczenia i zaopatrzenia. Walerij Załuszny znalazł programowy wyraz tego zjawiska. Kiedy były dowódca naczelny ukraińskich sił zbrojnych przemawiał na Międzynarodowych Targach Lotniczych i Kosmicznych w Farnborough w lipcu 2026 roku, określił wojnę jako początek nowej ery militarnej. Ukraina stała się laboratorium nowoczesnej sztuki wojennej. W przyszłości liczebność armii nie będzie już jedynym czynnikiem decydującym. Decydująca będzie jej zdolność do przekształcania doświadczeń w innowacje technologiczne niemal w czasie rzeczywistym. (1)(2)
Nowością jest połączenie dotychczas odrębnych sektorów. Żołnierze pierwszej linii frontu, deweloperzy, startupy, firmy zbrojeniowe, agencje zamówień publicznych, inwestorzy i decydenci polityczni stają się częścią wspólnego cyklu innowacji. W ten sposób tworzy się ekosystem wojskowo-przemysłowy, który znacząco różni się od tradycyjnego przemysłu obronnego. Jego elementy składowe noszą nazwy takie jak DELTA, Mission Control, Brave1, ePoints, DOT-Chain Defence i Manufacturer Dashboard. Razem mają one cyfrowo połączyć praktycznie każdy etap między potrzebami wojskowymi a produkcją przemysłową. Europa wspiera obecnie tę architekturę nie tylko finansowo, ale także zaczyna stopniowo wdrażać kluczowe elementy. W tym właśnie tkwi jej prawdziwe znaczenie: w Europie wyłania się nowy porządek bezpieczeństwa i gospodarki, na długo zanim zostanie ustalony jego ostateczny kształt polityczny. (14)
System uczenia się
Ukraina dąży do zintegrowania potrzeb wojskowych, rozwoju technologicznego i zamówień w jednym cyklu. Doświadczenie bojowe ma być jak najszybciej wdrożone w nowych produktach, zmodyfikowanym oprogramowaniu i innych zamówieniach. (12)
„DELTA” zapewnia cyfrowy obraz świadomości sytuacyjnej. (6) „Kontrola misji” rejestruje i ocenia wdrożenie systemów bezzałogowych. (9) „Brave1” łączy jednostki z deweloperami, startupami, inwestorami i agencjami rządowymi. (5) Zatwierdzone produkty można wybrać za pośrednictwem „Rynku Brave1”. (15) „ePoints” przekłada potwierdzone wyniki na dodatkowe możliwości zamówień. (16) „Obrona łańcucha dostaw” organizuje zawieranie umów, płatności i dostawy. (17) „Panel producenta” zapewnia producentom informacje zwrotne na temat popytu i wdrożenia. (12)
Bitwa generuje dane dotyczące zasięgu, podatności na zakłócenia, awarii i skutków. Deweloperzy modyfikują projekt lub oprogramowanie. Producenci dostosowują produkcję. Ulepszona wersja wraca na linię frontu. Zamówienia liniowe stają się systemem uczącym się. Skraca to czas reakcji. Jednak jednocześnie zmienia układ sił. (12)
Ten, kto decyduje, jakie dane są gromadzone i jak są oceniane, wpływa na popyt. Ten, kto zatwierdza producenta, przyznaje mu dostęp do rynku. Ten, kto decyduje o standardach technicznych i interfejsach, może faworyzować lub wykluczać całe grupy produktów. Platformy pomagają określić, które technologie stają się widoczne, które firmy się rozwijają i które systemy są zamawiane w większych ilościach. Nowy rynek obronny jest w coraz większym stopniu napędzany przez dane, zasady dostępu i oceny cyfrowe. (14)
Przyspieszone w warunkach wojennych
Choć ta architektura wydaje się nowa, jej podstawowa idea sięga czasów sprzed wojny na Ukrainie. Już pod koniec lat 90. XX wieku amerykańscy stratedzy wojskowi, skupieni wokół Arthura K. Cebrowskiego i Johna J. Garstki, opracowali koncepcję „wojny sieciocentrycznej”. Zgodnie z nią, przewaga militarna miała wynikać przede wszystkim z przyspieszonego przepływu informacji. Czujniki, rozpoznanie, dowodzenie i kontrola, przemysł oraz siły operacyjne miały być połączone we wspólną sieć cyfrową. Decydującym czynnikiem nie była zatem wyłącznie wydajność pojedynczego systemu uzbrojenia. Kluczowa stała się szybkość, z jaką informacje mogły być przetwarzane i przekładane na działania militarne. (21)
Ta szkoła myślenia dała początek licznym programom Departamentu Obrony USA w kolejnych dekadach. Terminy takie jak „Joint All-Domain Command and Control” (JADC2), „Mosaic Warfare”, „Software-defined Warfare” i „Acquisition Agility” opierały się na tej samej podstawowej idei: radykalnego skrócenia cykli rozwoju, ułatwienia dostępu innowacji cywilnych do użytku wojskowego oraz zastąpienia sztywnych procesów zamówień systemami edukacyjnymi. Instytucje badawcze Pentagonu, Jednostka Innowacji Obronnych, DARPA oraz think tanki, takie jak RAND, CSIS i Centrum Nowego Bezpieczeństwa Amerykańskiego, pracowały nad tymi koncepcjami na długo przed wojną na Ukrainie. (24)(25)(26)(28)
Ukraina nie wymyśliła tych idei. Wdrożyła je w warunkach wojny egzystencjalnej z szybkością, która wcześniej była niemal niewyobrażalna. Modele teoretyczne stały się platformami cyfrowymi. Właśnie dlatego zachodnie siły zbrojne kierują teraz wzrok ku Ukrainie, ponieważ pokazuje ona, jak koncepcje rozwijane przez dekady można zorganizować w rzeczywistych warunkach bojowych. (29)
Rosja również realizuje szybki cykl innowacji, choć według innej logiki. Jej przemysł obronny jest w większym stopniu kontrolowany przez państwo, zintegrowany pionowo i nastawiony na niższe koszty jednostkowe swoich systemów. Adaptacje są często wprowadzane bezpośrednio w siłach zbrojnych, a następnie wdrażane centralnie. Również w tym przypadku droga od doświadczenia do zmian technologicznych jest znacznie skrócona. (32)(33)
Europa przejmuje zachodnią ideę, której praktyczną skuteczność Ukraina udowodniła w warunkach wojny. Programy takie jak „Brave Germany”, „EDIP” oraz nowa niemiecka strategia rozwoju startupów i scaleupów są wyrazem tego rozwoju. Stopniowo przenoszą one cykle innowacji przyspieszone w warunkach wojny do europejskiego przemysłu obronnego. (49)(62)(69)
Żołnierze jako część procesu rozwoju
Drony, roboty naziemne i systemy zautomatyzowane mają przejąć niebezpieczne zadania i chronić żołnierzy. Nie eliminuje to jednak ryzyka związanego z człowiekiem. Systemy bezzałogowe muszą być przygotowane, kontrolowane, konserwowane i odbudowywane. Operatorów można śledzić, łącza radiowe mogą ulec awarii, a sprzęt może działać nieprawidłowo. Terytorium pozostaje w rękach człowieka, a decyzja o ataku również pozostaje w gestii człowieka.
Model ukraiński skraca czas między opracowaniem a wdrożeniem. Jest to zarówno jego zaleta, jak i etyczna granica. Produkt, który wcześniej przechodził długotrwałe testy na poligonie, teraz szybciej trafia do walki. Jego słabości ujawniają się, gdy awarie mają natychmiastowe konsekwencje. Żołnierz jest zatem czymś więcej niż tylko użytkownikiem gotowej technologii; staje się częścią procesu jej rozwoju. Producenci mogą wprowadzać ulepszenia, inwestorzy – realokować kapitał, a ministrowie – wymieniać. Żołnierz jednak może zapłacić za błąd życiem.
System ePoints jest szczególnie wrażliwy. Nagradza mierzalny wpływ. Potwierdzone trafienie jest łatwo rejestrowane. Uniknięty atak lub oszczędzenie wyczerpanych żołnierzy trudniej przełożyć na system punktowy. System tworzy zachęty, które należy monitorować. (16) Międzynarodowe prawo humanitarne wymaga zróżnicowania, proporcjonalności i środków ostrożności. Atak nie jest usprawiedliwiony tylko dlatego, że zapewnia jednostce lepszy sprzęt. (37)(38) Cyfrowy system oceny nigdy w pełni nie odzwierciedla rzeczywistości. Uwidacznia pewne osiągnięcia, a inne są ledwo mierzalne. W ten sposób może wpływać na zachowanie, nie wydając rozkazów. Co najważniejsze, decyduje, kto potwierdza trafienia, które cele mogą być oceniane i czy zapobieganie krzywdzie ludności cywilnej jest traktowane tak samo poważnie, jak liczba „udanych” ataków. Innowacje wojskowe mogą ratować życie. Mogą również umożliwić przedłużenie wojny w coraz trudniejszych warunkach. Ich wartość zależy od tego, czy ochrona ludności ma pierwszeństwo przed potrzebami systemu.
Rosnąca cyfryzacja wojskowych procesów decyzyjnych rodzi również pytanie, jakie cele są preferowane przez takie systemy. Pod koniec czerwca 2026 roku prezydent Wołodymyr Zełenski zainicjował strategię „sankcji dalekiego zasięgu” poprzez zintensyfikowanie ataków na cele w głębi Rosji. Według jego własnych oświadczeń, celem było zwiększenie presji militarnej i gospodarczej na Moskwę do takiego stopnia, że Rosja byłaby zmuszona negocjować na warunkach ukraińskich. (39)(40) Podczas gdy Kijów rozumiał te ataki jako presję militarną i ekonomiczną, Moskwa określiła je mianem terroryzmu wymierzonego w cele cywilne. Kampania ta pokazała na początku sierpnia, że nawet zaawansowane technologicznie systemy niekoniecznie osiągają cele polityczne. Rosyjska wojna nie zmieniła zasadniczo swojego kursu. Jednocześnie Moskwa zintensyfikowała ataki na ukraińskie zakłady produkujące drony i pociski rakietowe. Zatem wojna oparta na danych nie zastępuje strategii politycznej. (41)
Architekci tej zmiany
Za platformami cyfrowymi stoją decyzje polityczne i ludzie, którzy zmieniają ugruntowane struktury. Mychajło Fiodorow był jednym z głównych architektów tej transformacji. Na arenie międzynarodowej zyskał sławę ministra ds. transformacji cyfrowej. Pod jego kierownictwem stworzono infrastrukturę wykraczającą daleko poza modernizację administracyjną. Wraz z przedłużaniem się wojny, uwaga skupiła się na przemyśle zbrojeniowym. (44)
Fiodorow nie chciał po prostu kupować szybciej. Jego celem był system zaopatrzenia, który stale uczył się na podstawie rzeczywistych potrzeb. Dane miały być punktem wyjścia. Producenci tworzyli produkty dla jednostek, których opinie były bezpośrednio uwzględniane w kolejnym etapie rozwoju. Małe firmy miały możliwość testowania produktów w warunkach rzeczywistych. Nowe technologie mogły być wprowadzane znacznie szybciej. (12)
Ministerstwo Obrony przekształciło się w ten sposób z roli zwykłego komisarza w operatora ekosystemu innowacji. Ustanawiało zasady, zapewniało platformy i organizowało przepływ informacji między linią frontu, przemysłem a badaniami. To zmieniło równowagę sił w obszarze zamówień publicznych i rozwoju. Decydującym czynnikiem stało się teraz to, kto definiował potrzeby, oceniał efektywność, zapewniał dostęp do rynku i kontrolował uzyskane dane. (14)
Kiedy Fiodorow zastosował te zasady do zamówień wojskowych, ekonomiczny rdzeń reformy stał się jasny. Innowacji cyfrowych nie dało się oddzielić od interesów przemysłu. Zamówienia decydowały o rozwoju firm, wykorzystaniu linii produkcyjnych i przepływie miliardów dolarów z funduszy publicznych. (43)(44)
Konflikt między potrzebami wojskowymi a planowaniem gospodarczym
Opór pojawia się tam, gdzie przesuwają się obowiązki, decyzje stają się przejrzyste lub gdy zagrożone są interesy ekonomiczne. Zamówienia nigdy nie są czysto techniczne. Za każdym kontraktem stoją moce produkcyjne, inwestycje i łańcuchy dostaw. Ci, którzy inwestują miliony w maszyny, personel i materiały, potrzebują perspektywy długoterminowych kontraktów. To bezpieczeństwo planowania jest warunkiem koniecznym dla produkcji przemysłowej.
Reformy Fiodorowa częściowo podważyły tę logikę. Jeśli wymagania zmieniają się gwałtownie w wyniku nowych doświadczeń na froncie, produkt może stracić na znaczeniu, nawet jeśli zdolności produkcyjne zostały już ugruntowane. System cyfrowy reaguje szybciej – w tym tkwi jego siła. Jednocześnie pojawia się konflikt między potrzebami wojskowymi a planowaniem ekonomicznym. (44)
Po zwolnieniu Fiodorow otwarcie opisał ten konflikt. Decyzje dotyczące amunicji i innych materiałów mogły kosztować poszczególne firmy znaczne sumy, gdyby popyt się zmienił. Jako przykład podał potencjalną stratę około stu milionów dolarów amerykańskich dla producenta, którego przygotowana produkcja nie spełniała już obecnych wymagań. Potrzeby wojskowe są zmienne. Przemysł jest zmienny tylko w ograniczonym zakresie. (45)
W przetargach na amunicję artyleryjską zwiększona konkurencja doprowadziła do znacznych obniżek cen. Dla państwa oznaczało to niższe wydatki, a dla producentów straty. „Model ukraiński” lepiej dostosowuje popyt do rzeczywistego wykorzystania. Oczekuje się, że produkty sprawdzą się w praktyce, a nie wyłącznie dzięki obietnicom politycznym czy wcześniejszym kontraktom. (42)(43)
Dymisja Fiodorowa poruszyła zatem kwestię tego, kto w przyszłości będzie decydował o rynku, na który jednocześnie napływają ukraińskie środki budżetowe, pomoc międzynarodowa, europejskie programy finansowania i inwestycje prywatne. Mówił o ośrodkach władzy, które sprzeciwiały się jego kursowi – przedsiębiorstwach, podmiotach powiązanych politycznie, oporze w ministerstwie i organach ścigania. Wszystkie te obszary zbiegają się na skrzyżowaniu miliardów dolarów w kontraktach publicznych, interesów przemysłowych i państwowej władzy decyzyjnej. (45)(46)
Chociaż obecnie nie ma jednoznacznych dowodów na to, że za tym zwolnieniem stała jakaś konkretna niemiecka lub europejska firma, cyfryzacja zamówień publicznych zmienia rynek, którego znaczenie gospodarcze wykracza daleko poza Ukrainę: kto dostarcza broń i kto ustala zasady regulujące jej rozwój, ocenę i zakup?
Ciśnienie strukturalne
Reformy Fiodorowa zmieniły mechanizmy zamówień publicznych. Do tego czasu decyzje te podejmowały głównie ministerstwa, sztaby generalne i agencje zamówień publicznych. Między rozmieszczeniem sił a decyzją o zamówieniu mogły upłynąć miesiące, a nawet lata. (46)
Jednostki powinny móc zgłaszać swoje potrzeby w sposób bardziej bezpośredni. Dane operacyjne powinny być w większym stopniu uwzględniane. Przetargi powinny tworzyć konkurencję. Oznaczało to utratę władzy dla uznanych producentów, którzy polegali na długoterminowych zobowiązaniach, dla części administracji ministerialnej, której nieformalna swoboda działania uległa zmniejszeniu, oraz dla Sztabu Generalnego, który delegował część wyboru produktów do doświadczenia jednostek bojowych. (44)(46)
W każdym kraju zakupy broni są powiązane z polityką przemysłową. Linie produkcyjne zapewniają miejsca pracy. Nowe fabryki często powstają dopiero po długoterminowych zobowiązaniach zakupowych. System cyfrowy ocenia bieżące potrzeby. Zakład przemysłowy planuje z wieloletnim wyprzedzeniem. Te dwa aspekty nie zawsze idą ze sobą w parze.
Kiedy państwa inwestują miliardy w moce produkcyjne, nie mogą ich po prostu zamykać na żądanie. Fabryki muszą być wykorzystywane. To stwarza presję strukturalną na utrzymanie linii produkcyjnych, które już powstały – nawet jeśli potrzeby militarne uległy zmianie. W tym momencie linie frontu i przemysł bezpośrednio się przecinają.
granica między pomocą, polityką przemysłową i zamówieniami publicznymi
Niemcy są jednym z najważniejszych partnerów Ukrainy. Nie chodzi już tylko o dostawy broni. Niemcy uczestniczą we wspólnym rozwoju, produkcji, testowaniu i budowie infrastruktury cyfrowej, która łączy potrzeby wojskowe, innowacje i zamówienia. (49)
Inicjatywa „Brave Germany” ma na celu połączenie firm z obu krajów, przyspieszenie testowania technologii i przeniesienie osiągnięć ukraińskich doświadczeń z frontu do produkcji przemysłowej. Według ukraińskich źródeł, obejmuje to dostęp do ekosystemu DELTA oraz współpracę nad modelami sztucznej inteligencji opartymi na rzeczywistych danych operacyjnych. Niemieckie firmy i agencje rządowe mogą uczestniczyć w procesie rozwoju, którego najważniejszym zasobem jest doświadczenie zdobyte podczas trwającej wojny. (49)
„Quantum Systems” dostarcza drony rozpoznawcze i łączy ukraińskie osiągnięcia z możliwościami produkcyjnymi w Niemczech. Wspólnie nawiązali współpracę w zakresie dronów, systemów przechwytujących i bezzałogowych statków naziemnych. Ukraina wnosi doświadczenie operacyjne i krótkie cykle rozwoju, podczas gdy Niemcy zapewniają kapitał, skalowalność i dostęp do rynku europejskiego. (50)(51)
Rheinmetall rozszerza swoją obecność. Przedsięwzięcia joint venture, zakłady naprawcze i produkcyjne, moce produkcyjne amunicji i innych towarów. Takie projekty wymagają długoterminowych kontraktów i znacznych inwestycji. To właśnie tutaj napięcie staje się oczywiste. System cyfrowy ma szybko reagować na zmieniające się potrzeby. Fabryka amunicji działa latami. Co się stanie, jeśli państwo wesprze utworzenie linii produkcyjnej, a produkt później nie będzie już potrzebny w oczekiwanych ilościach? Możliwe są umowy ramowe, minimalne zamówienia, zaliczki lub wykorzystanie przez inne siły zbrojne. W nowych niemiecko-ukraińskich wspólnych projektach opinia publiczna często nie do końca wie, kto ponosi ryzyko inwestycyjne, kto jest właścicielem technologii, jakie istnieją prawa do danych operacyjnych i na jakich warunkach produkty mogą być później sprzedawane. (55)(56)(57)
Transformacja jest jeszcze bardziej widoczna w firmach takich jak Helsing. Ich wartość ekonomiczna tkwi przede wszystkim w oprogramowaniu, sztucznej inteligencji i przetwarzaniu dużych zbiorów danych. Rzeczywiste dane operacyjne usprawniają algorytmy i przyspieszają rozwój systemów autonomicznych. Wojna na Ukrainie służy zatem zarówno jako rynek zbytu, jak i środowisko rozwoju – w warunkach, które trudno byłoby stworzyć w czasie pokoju. Doświadczenia bojowe generują ekonomicznie opłacalne towary, wiedzę techniczną, wytrenowane modele, procesy produkcyjne, patenty i dostęp do nowych rynków. Dlatego kluczowe jest ustalenie, kto jest właścicielem tych aktywów i kto finansuje ich tworzenie. (58)(59)(60)
Niemieckie Siły Zbrojne również zmieniają swoje praktyki zakupowe. Rosną naciski na drastyczne skrócenie czasu rozwoju i przetargów. Doświadczenia z Ukrainy stają się punktem odniesienia. Firma, której technologia jest tam wdrażana, zdobywa doświadczenie, którego nie może posiąść konkurent bez dostępu do pola walki. Finansowana przez państwo dostawa na Ukrainę może jednocześnie służyć jako pomoc rozwojowa dla przyszłego rynku europejskiego. Granica między pomocą, polityką przemysłową a zamówieniami publicznymi zaczyna się zacierać. (54)
Na poziomie europejskim rozwój ten wzmacniają Europejski Fundusz Obronny i Europejski Program Przemysłu Obronnego (EDIP). Ukraiński przemysł zbrojeniowy jest coraz ściślej zintegrowany z europejską bazą. Część miliardów jest bezpośrednio przeznaczana na finansowanie ukraińskiej obronności. Pozostała część wraca poprzez kontrakty z europejskimi firmami. Dalsze środki tworzą wspólne moce produkcyjne. Część transferów jest wykorzystywana na politykę inwestycyjną. (67)(68)(69)(70)
Liczy się przepływ pieniędzy i to, kto nabywa prawa do technologii. Istnieją dwie logiki obok siebie. Jedna obiecuje konkurencję i selekcję opartą na rzeczywistym wpływie, druga zaś kieruje się polityką przemysłową, decyzjami sojuszniczymi i długoterminowymi kontraktami produkcyjnymi. Im bardziej te dwa systemy się ze sobą przeplatają, tym trudniej określić, która logika ma pierwszeństwo w przypadku konfliktu. To powiązanie jest bardziej zaawansowane, niż sugerowałaby debata na temat potencjalnego członkostwa w UE lub NATO. (70)(71)(72)(73)(74)(75)
Integracja sektorowa
Ukraina nie jest członkiem Unii Europejskiej ani NATO. Niemniej jednak w sferze wojskowo-przemysłowej jest głęboko zintegrowana z obiema strukturami – poprzez szkolenia, logistykę, wspólny rozwój, standardy techniczne, programy finansowania i współpracę przemysłową. (76)
NATO koordynuje znaczną część swojego wsparcia za pośrednictwem NSATU w Wiesbaden. Ukraińscy żołnierze są szkoleni, dostawy koordynowane, a zdolności wojskowe są technicznie dostosowane do systemów sojuszniczych. W polskim ośrodku analiz i szkoleń JATEC (Joint Analysis and Training Centre) doświadczenia wojenne są analizowane i udostępniane na potrzeby dalszego rozwoju ukraińskich i zachodnich sił zbrojnych. System DELTA został przetestowany pod kątem interoperacyjności z systemami NATO. Kompatybilność techniczna jest jednak warunkiem wstępnym wspólnych operacji wojskowych. (77)(79)(82)
Unia Europejska już dawno rozszerzyła swoje finansowanie poza dostawy broni. Wspiera szkolenia, produkcję broni, badania i wspólne zamówienia. Ukraińskie firmy są zintegrowane z europejskimi programami finansowania i łańcuchami dostaw. Europejski Program Przemysłu Obronnego zapewnia dedykowane finansowanie dla ukraińskiego przemysłu obronnego. Europejski Fundusz Obronny ułatwia wspólne projekty rozwojowe. Projekty związane z obronnością i podwójnego zastosowania mogą być również finansowane za pośrednictwem Instrumentu na rzecz Ukrainy. (67)(68)(75)
Ponadto istnieje współpraca między organami zamówień publicznych. Międzynarodowa koalicja „CORPUS” zajmuje się kwestiami należytej staranności dostawców, zgodności, digitalizacji łańcuchów dostaw i odporności zamówień publicznych. Ukraińskie platformy, takie jak „DOT-Chain Defence”, są nie tylko postrzegane jako krajowe rozwiązania w sytuacjach wojennych; ich możliwość przeniesienia do struktur europejskich jest wyraźnie badana. (83)
Integracja nie przebiega już zatem wyłącznie w jednym kierunku. Ukraina przyjmuje zachodnie standardy, a jednocześnie zmienia sposób organizacji, wyposażenia i zaopatrzenia współczesnych sił zbrojnych. (29)
Debata polityczna koncentruje się na praworządności, rynku wewnętrznym, konsekwencjach budżetowych i potencjalnych zobowiązaniach do wzajemnej pomocy. W obszarach bezpieczeństwa i polityki przemysłowej fakty są już ustalane. Wspólne fabryki, linie kredytowe, umowy o danych i programy rozwoju zwiększają koszty ewentualnej przyszłej zmiany polityki. (70)(75)(84)
Ukraina nie otrzymuje jednak gwarancji bezpieczeństwa należnych członkowi NATO. Artykuł 5 nie ma do niej zastosowania. Jednocześnie jej siły zbrojne, przemysł zbrojeniowy i infrastruktura cyfrowa są integrowane ze strukturami, które wcześniej służyły głównie członkom sojuszu. Tworzy to „państwo przejściowe”. Zapytanie parlamentarne w sprawie przystąpienia Ukrainy do UE, złożone w niemieckim Bundestagu w 2026 roku, jedynie marginalnie dotyka tego procesu integracji wojskowo-technicznej. Proces ten jest w rzeczywistości bardziej zaawansowany niż wiele obszarów formalnie negocjowanych. (84)(86)
Integracja instytucjonalna nie jest bynajmniej pozbawiona sprzeczności. Walerij Sałuszny, ambasador Ukrainy w Londynie, publicznie zakwestionował dotychczasową logikę przystąpienia do NATO w sierpniu 2026 roku. Ukraina przez dwanaście lat przyjmowała standardy NATO, słysząc rok po roku, że akcesja jest nieuchronna. „Niestety, nigdy nie dołączymy do NATO” – oświadczył. Jednocześnie potwierdził poważne braki militarne sojuszu. Sojusz nadal przestrzega doktryn z czasów II wojny światowej, mimo że sposób prowadzenia wojny uległ zasadniczej zmianie. Według Sałusznego, NATO „prawdopodobnie będzie potrzebowało kolejnych dwunastu lat, aby osiągnąć standardy niezbędne do osiągnięcia co najmniej połowy poziomu Federacji Rosyjskiej”. Dlatego też dostrzega realną perspektywę w przyszłym europejskim bloku bezpieczeństwa. (87)(88)
Ta ocena jest niezwykła. Pochodzi ona od tego samego wojska, którego armia jest obecnie uważana za wzór dla zachodniej modernizacji. Ukraina coraz częściej postrzega siebie jako współtwórcę nowej europejskiej architektury wojskowej, której doświadczenia mają obecnie wzajemny wpływ na państwa NATO i Unię Europejską. To zmienia perspektywę i prowadzi do niezwykłej zmiany ról. Przez dekady NATO było uważane za punkt odniesienia, do którego Ukraina musiała się dostosować. (80)(87)
Klasyczny dylemat bezpieczeństwa
Uzasadnienie Zachodu jest jasne. Zaatakowane państwo musi zachować zdolność do samoobrony. Produkcja broni w Europie powinna wzrosnąć, zależność od Stanów Zjednoczonych powinna się zmniejszyć, a dalsze postępy Rosji powinny zostać powstrzymane. Z rosyjskiej perspektywy te same środki wydają się trwałym przesunięciem militarnym zachodniej przestrzeni bezpieczeństwa na wschód. Ukraina nie zostanie członkiem NATO, ale jej siły zbrojne zostaną przestawione na systemy zachodnie, jej logistyką zajmą się państwa NATO, jej przemysł zostanie zintegrowany z europejskimi łańcuchami dostaw, a jej oprogramowanie dowodzenia i kontroli zostanie technicznie kompatybilne. (76)(82)(98)
Polityka bezpieczeństwa nie jest jednak mierzona wyłącznie deklarowanymi intencjami. Jej skutki dla drugiej strony są równie istotne. To rodzi klasyczny dylemat bezpieczeństwa. Jedna strona opisuje zbrojenia jako ochronę, podczas gdy druga postrzega je jako rosnące zagrożenie i odpowiada własnym zbrojeniem. (93)
Po zakończeniu zimnej wojny istniała krótkotrwała możliwość paneuropejskiego porządku, w którym Rosja i państwa Europy Środkowej i Wschodniej nie byłyby trwale zorganizowane przeciwko sobie. Ta możliwość nie została zrealizowana. Układ „dwa plus cztery” nie zawiera w istocie zakazu przyszłego rozszerzenia NATO. Jednakże zgoda Związku Radzieckiego na zjednoczenie Niemiec zrodziła się w atmosferze współpracy w zakresie bezpieczeństwa i pokoju. Późniejsze wydarzenia znacznie odbiegały od tego stanu rzeczy. (90)(91)(92)
NATO rozszerzyło się na wschód. W 2008 roku sojusz ogłosił, że Ukraina i Gruzja staną się kiedyś jego członkami. Od 2014 roku współpraca wojskowa zacieśniła się, a po 2022 roku została rozszerzona o kompleksową współpracę w zakresie szkoleń, logistyki, uzbrojenia i danych. Z prawnego punktu widzenia Rosja nie ma prawa weta. Z politycznego punktu widzenia pojawia się pytanie, czy porządek może pozostać trwale stabilny, jeśli interesy bezpieczeństwa mocarstwa są traktowane jako fundamentalnie nieuprawnione. (85)(98)
Dla Moskwy ten przejściowy stan rzeczy na Ukrainie może wydawać się de facto zbliżeniem z NATO bez formalnego przystąpienia. Dla Kijowa pozostaje on niewystarczający, ponieważ wsparcie nie jest powiązane z automatyczną pomocą. Formalna neutralność byłaby teoretycznie możliwa, ale jej praktyczna treść staje się coraz bardziej niejasna, im więcej sił zbrojnych, platform oprogramowania, zakładów produkcyjnych i łańcuchów dostaw jest zaangażowanych. (76)(86)
Zachodnie stanowisko przeciwne głosi, że właśnie te więzi są konieczne. Tylko silna militarnie Ukraina może zapobiec ponownym atakom. To założenie pozostaje jednak niepotwierdzone. Podobnie nie dowiedziono, że stale rosnące zbrojenia prowadzą do stabilniejszego porządku. Istnieją programy i budżety na produkcję dronów, fabryki amunicji, modele sztucznej inteligencji i wspólne zamówienia. Brakuje również konkretnych struktur dla nowego paneuropejskiego porządku bezpieczeństwa. (67)(70)
To zmienia znaczenie europejskiego pojęcia pokoju. Pokój coraz częściej jawi się jako wynik przewagi militarnej, a nie jako porządek wzajemnie ograniczonej władzy. Europa przygotowuje się organizacyjnie, przemysłowo i finansowo do długotrwałego konfliktu. Nie zdecydowała jeszcze z taką samą determinacją, jaki porządek polityczny powinien kiedyś położyć kres temu konfliktowi.
Innowacje wojskowe stają się częścią polityki gospodarczej
Debata na temat wojny zazwyczaj koncentruje się na indywidualnych decyzjach: nowym pakiecie uzbrojenia, dodatkowej linii kredytowej, kolejnym zakładzie produkcyjnym. Dopiero patrząc na całość, staje się jasne, że tworzy to nowy porządek militarno-przemysłowy.
Ukraina nie rozwija już swojej obrony w izolacji. Europejskie firmy inwestują w ukraińskie moce produkcyjne. Ukraińscy producenci są integrowani z zachodnimi łańcuchami dostaw. Powstają wspólne programy badawcze. Platformy danych stają się technicznie kompatybilne. Start-upy otrzymują finansowanie rządowe. Procesy zamówień publicznych są przyspieszane i ściślej powiązane z danymi operacyjnymi. (67)
Strategia Niemiec dotycząca startupów i scaleupów szczególnie wyraźnie ilustruje tę zmianę. Bezpieczeństwo i obronność są wyraźnie uwzględnione w rządowym finansowaniu innowacji. Młode firmy mają łatwiej pozyskiwać kapitał, ściślej współpracować z uznanymi korporacjami i uzyskać szybszy dostęp do użytkowników rządowych i kanałów zamówień publicznych. Innowacje wojskowe stają się zatem częścią ogólnej polityki gospodarczej. (62)
Pieniądze na obronność nie finansują już wyłącznie gotowych produktów. Są one przeznaczane na badania, inwestycje, zakłady produkcyjne, infrastrukturę danych i rozwój przemysłu. To tworzy więzi wykraczające poza pojedynczy budżet i wykraczające poza zakończenie obecnej wojny. (70)
Z każdą nową fabryką rośnie presja polityczna, by działać z pełną wydajnością. Z każdym wspólnym przedsięwzięciem rosną koszty późniejszego wycofania produkcji. Z każdym zastrzeżonym systemem danych rośnie zależność technologiczna. To, co zaczyna się jako tymczasowa reakcja na ostry kryzys, może stać się trwałą strukturą.
Władza decyzyjna w coraz większym stopniu należy do podmiotów kontrolujących dostęp, standardy i dane. Procesy cyfrowe nie eliminują tradycyjnej władzy, lecz ją przesuwają. Warunki umów, prawa do danych, struktury własności i gwarancje rządowe są często znacznie mniej przejrzyste. To właśnie w tych momentach zapadają decyzje o tym, kto czerpie korzyści ekonomiczne, a kto ponosi ryzyko.
Debata publiczna musi uchwycić szerszy obraz: jaką strukturę przemysłową buduje Europa, jakie zobowiązania z niej wynikają i jak można później wprowadzić korekty polityczne. Prawdziwa zmiana dokonuje się w budżetach, programach finansowania, platformach oprogramowania, kontraktach i decyzjach produkcyjnych. To właśnie tutaj powstaje architektura, która przetrwa wojnę.
Nowe zamówienie
Wojna nie rozpoczęła się w 2022 roku. Walki w Donbasie trwały już od 2014 roku, a Ukraina zacieśniała więzi polityczne, militarne i gospodarcze z USA, Wielką Brytanią, NATO, a później z UE. (94)(98) Porozumienia mińskie miały na celu zakończenie konfliktu. (95) Późniejsze oświadczenia Merkel i Hollande’a, że dali Ukrainie również czas na wzmocnienie sił zbrojnych, ujawniły, że proces dyplomatyczny był również wykorzystywany strategicznie. (96)(97)
Waszyngton i Londyn wcześnie posunęły się naprzód w zakresie szkoleń, zbrojeń, współpracy wywiadowczej i dostosowania wojskowego. Europa przyjęła to podejście i po 2022 roku przekształciła je w kompleksową architekturę przemysłową, zaopatrzeniową i danych. Ta strategia, która dopuszczała eskalację, stopniowo usuwała Ukrainę ze strefy wpływów Rosji. Stworzono programy i porozumienia dotyczące zbrojeń, produkcji, interoperacyjności i długoterminowego zaangażowania. Nie wyłonił się jednak żaden równoważny element wspólnego porządku bezpieczeństwa z Rosją. (76)(98)
Ukraina prawnie nie jest członkiem UE ani NATO. Jednak pod względem militarnym, technologicznym i przemysłowym jest głęboko zintegrowana ze sferą zachodnią. Europejski przemysł zbrojeniowy uległ rozbudowie, Rosja została trwale wykluczona, a podział polityczny kontynentu pogłębił się. W 2022 roku Rosja odpowiedziała militarnie na konflikt, który Moskwa postrzegała jako zagrożenie i którego celem była ochrona ludności rosyjskojęzycznej i rosyjskiej. To obala narrację o wojnie, która rozpoczęła się bez warunków wstępnych. (94)(95)
Strategiczny „zysk” Zachodu jest już zapewniony, niezależnie od wyniku militarnego. Ukraina została trwale zintegrowana ze strukturami zachodnimi, Europa nastawiona jest na długoterminową remilitaryzację, a jej dawne powiązania z Rosją zostały w dużej mierze zniszczone. Cenę płacą przede wszystkim mieszkańcy Ukrainy i społeczeństwa europejskie, których budżety i priorytety polityczne są od dziesięcioleci ograniczone, a systemy zabezpieczeń społecznych i infrastruktura publiczna są coraz bardziej zaniedbywane i niszczone.
O tym, w jakim stopniu ta reorganizacja przenika już codzienne życie, świadczą „przygotowania zapobiegawcze” do ewentualnej nowej służby cywilnej. Federalne Ministerstwo Spraw Rodzinnych przeprowadziło ankietę wśród 23 dużych stowarzyszeń, aby ustalić, czy mogłyby one zapewnić miejsca dla osób odmawiających służby wojskowej z powodów sumienia w przypadku reaktywacji poboru. 22 z nich zasygnalizowało swoją gotowość. Jednocześnie organizacje pomocy społecznej ostrzegają przed wykorzystywaniem obowiązkowej służby zastępczej do maskowania niedoborów kadrowych w opiece pielęgniarskiej, służbach ratunkowych i instytucjach społecznych, co dodatkowo osłabiałoby wolontariat. W ten sposób gromadzenie broni nie tylko blokuje pieniądze i przemysł, ale także zaczyna włączać państwo opiekuńcze, siłę roboczą i służby cywilne w logikę mobilizacji polityki bezpieczeństwa. (99)(100)(101)
Fabryka wojny produkuje zatem coś więcej niż broń. Produkuje nowy porządek. A porządek ten był ewidentnie o wiele lepiej przygotowany niż pokój. Im więcej fabryk powstanie, przestrzenie danych zostaną połączone, a standardy ujednolicone, tym silniejszy stanie się interes w dalszym istnieniu tej architektury. Decydującym czynnikiem nie jest deklarowana intencja poszczególnych rządów. Decydująca jest dynamika architektury bezpieczeństwa, która w perspektywie długoterminowej wiąże instytucje, przemysły i budżety publiczne z konfrontacją. Polityka pokojowa będzie musiała pewnego dnia odwrócić ten rozwój sytuacji. Jak dotąd nie ma programów ani instytucji, które mogłyby temu służyć.
Nie oznacza to, że wojna staje się celem politycznym. Stanowi jednak instytucjonalny punkt odniesienia, z którego legitymizuje się nowy porządek.
Źródła i notatki
[ze setka odnośników – w oryginale. md]
